Drogredenen, façades en fantomen 

Nonsens is er in vele soorten en maten. Dat was al zo in de tijd van Jeremy Bentham (zie Tijdingen april) en dat is nog steeds het geval. De politieke bestuurderscultuur is ervan vergeven en de samenleving bauwt alles na wat er in dit opzicht maar te berde wordt gebracht. Dagelijks buitelt men op snijtafelniveau over elkaar heen met de meest idiote drogredenen die te bedenken zijn om toch vooral maar te laten blijken dat men 'bij de tijd' is en het eigen zegje kan doen. Wat is dat voor een provenciaalse dorpsmentaliteit? Het lijkt verdorie de inerte 19^e-eeuw van Pieter Stastok en andere lamlendige schertsfiguren wel! Wederom viert het hypocriete Victorianisme hoogtij en kijkt men liever van serieuze problemen en vraagstukken weg dan ze activistisch te lijf te gaan. Eufemistisch taalgebruik ontsiert de communicatie (of wat daarvoor doorgaat) in ernstige mate; de taboes zijn er bepaald niet minder om geworden, wat men zich hierover ook moge voorstellen. Vanwaar al deze nodeloze regressie?

Men zou denken dat burgers gezien alle beleidsmatige ontregeling van de afgelopen decennia schoon genoeg hebben van alle bureaucratisch gekoeioneer en badinerende neerbuigendheid en dat zij de stekker uit het (feitelijk failliete) 'sociaal contract' zouden trekken. Bijvoorbeeld door in navolging van de vroegere Patriotten en de historische oproep van Joan Derk van de Capellen de belastingafdracht op te schorten en te eisen dat er een adequaat bestuur kwam alvorens men weer 'aan tafel' zou verschijnen. Of dat men alle vermaningen met betrekking tot het gewenste leven gevoeglijk naast zich neer zou leggen. Maar niets van dat al. Men zou eens voor 'querulant' worden gehouden — een gruwel toch? Nee, het zich buiten de gemeenschap (en de orde) plaatsen is wel het laatste dat de brave burger in zijn hoofd zou halen. In plaats daarvan fixeert hij zich liever op selfies en 'likes' alsof zijn leven ervan afhangt.

'Contempt of Congress and Court' is de hoogste misstand in de democratisch geachte VS. Dat kan presidenten en hun administratie de kop kosten. Maar hoe zit het met de minachting voor de complete volksvertegenwoordiging en de rechtsstaat die de achtereenvolgende kabinetten-Rutte stelselmatig tentoon hebben gespreid? Zou dat geen juridische 'case' of aanklacht waard zijn? Stilte en brave volgzaamheid alom. Nieuwe partijen dienen zich weliswaar met veel bombarie aan, maar of zij werkelijk 'het verschil' kunnen maken dat men omstandig belooft is de grote vraag. Ook zij laten zich inmiddels kennen als 'eerbare' politici die hun handen liever niet branden. Tot genoegen overigens van de voorstanders van de (politici en bestuurders hoe langer hoe meer ontglippende) status quo. Kan dat anders? Jazeker. Met wat wilskracht en gerichte krachtsinspanning valt er veel te verbeteren. Zeker als een en ander met solidariteit gepaard gaat en men boven het 'Zelf' weet uit te stijgen. Maar dan moet men niet bevreesd zijn om voor 'idealist' te worden versleten, of als zodanig afgeserveerd te worden. 'Pragmatici' mogen dan denken de zaken te kunnen bepalen en in de klauw te hebben, het utilitarisme is een doodlopende weg gebleken. 'Nut' en 'noodzaak' van beleid en bestuur zijn geminimaliseerd tot louter winst- en verliescalculaties, die evenwel aan vele kanten rammelen. De procedurele overkill om dit alles te 'legitimeren' is mateloos en ongekend.

Intussen betaalt de burger zich blauw aan belastingheffingen. Voor sommigen gaat dit nog niet ver genoeg en komt men met allerhande extra beprijzingsvoorstellen alsof de markt nog niet genoeg wordt ontzien. Hoezo vrije concurrentie en vrijheid van ondernemerschap? Bedrijven staan niet aflatend op de stoep van de overheid om hun hand op te houden dan wel subsidiëring af te dwingen. Maar de burger? Die heeft het nakijken. Over elke euro moet belasting worden betaald, terwijl tax-rulings de hand boven vele concernhoofden en hun managementboards houden. Investeren is immers 'risicovol' zo wordt gemeend, maar dat is het (arbeidzame) leven zèlf natuurlijk ook. De economisch-liberale mantra's blijven evenwel eindeloos herhaald, maar zijn zó sleets dat de plaat al kraakt voordat-ie wordt afgedraaid. Stop met deze façade zou men zeggen en maak een eind aan alle eigenwaan op dit gebied. De samenleving is er meer dan genoeg onder gebukt gegaan. Maar nee, men gaat doorgemoedereerd door alsof er geen vuiltje aan de lucht is en trekt zich van kritiek, weerzin, noch ontluisterende onderzoeken en rapporten ook maar iets aan. Dat heet dan 'teflon-mentaliteit', maar de PFAS verziekt intussen alles. Er staat bij actuele vraagstukken heel wat op het spel, te weten niets minder dan de algehele (institutionele) inrichting van de samenleving. Zonder dit besef zal de politiek echter een grabbelton blijven waaruit meer missers dan successen te (be)halen zijn.

We leven in een wereld vol fantomen: de angst voor 'de ander(en)', voor 'de vijand' en hun slinkse spionnen, 'de wolf', en natuurlijk de aloude 'chaos' niet te vergeten. Dat de boel beleidsmatig inmiddels aardig ontregeld is, deert kennelijk niet. Men klampt zich vast aan illusies over 'beter leven' alsof ons laatste uur is geslagen en de totale ondergang ons wacht indien men niet direct overgaat tot 'activerende maatregelen'. Met 'stoelzitten' dient het afgelopen te zijn, evenals met de vette hap. In de benen en gezond naar het werk! Autorijden is oké, mits het een Tesla is. Vliegen ook, als men maar bereid is voor ongewenste uitstoot te betalen. Openbaar vervoer kan natuurlijk niet op een koopje, dat begrijpt iedereen, want 'gratis geld bestaat niet'… . Enzovoort. De 'verdienmodellen' zijn heilig en mogen onder geen beding worden aangetast. Men gelooft en accepteert het en volgt bereidwillig deze ambigue mores. Neem nog een warmtepomp. Wel zelf betalen natuurlijk, want op burgers die hun eigen broek niet weten op te houden zit men niet te wachten. De staat kan tenslotte niet voor 'alles' zorgen (tenzij het zoals gezegd ondernemers betreft die dreigen 'om te vallen', of vervelende 'niet te dragen tegenvallers' hebben). Ja het gaat lekker zo. Zeker zolang we onszelf maar 'op de kaart' kunnen blijven zetten. Of dat nu een 'Abstieg'-scenario is of niet. Het Nederlandse onderwijs is bedroevend, de openbare voorzieningen onder de maat, de inkomensverhoudingen en met name de toenemende armoede alarmerend en onacceptabel, het openbaar bestuur inert — hoezo 'goed bezig'?

We zijn overgeleverd aan de luimen van fanatiek drammende politiek-correcte betweters en hun entrepreneurs die hun tentakels in nagenoeg alle politieke partijen hebben en met hun onzalige opvattingen en ideeën menig politiek en maatschappelijk debat perverteren. Hun gedachten zijn vaak net zo discutabel als de vergezichten die men meent te moeten uitventen. Doorgeschoten individualisme noch het koketteren met naar collectivisme zwemende utopieën zijn evenals totale gelijkschakeling een te prefereren oplossing voor alles, maar wat meer denken in termen van zinnige algemene belangen zou welkom zijn. De ware zuurstof voor de kwijnende democratie genereer je niet door de zaak af te knijpen en dicht te timmeren, maar het debat over de nog altijd pregnant aanwezige kolossale 'olifant in de kamer' – te weten het door voormalig linkse partijen als PvdA/GL en D66 in het zadel helpen en houden van neoliberale politici – onbevreesd en vrijuit te voeren en de voortgaande woekering ervan zonder omhaal te adresseren. Dat zou pas wèrkelijk de zo gewenste lucht geven en die ook klaren. Maar zolang verondersteld links op de eigen borst blijft trommelen in de waan dat men nog voluit 'links' zou zijn en men blijft ontkennen dat er reeds decennialang sprake is van rechts beleid waaraan men voluit medewerking heeft verleend maar dat die langlopende kongsi niet meer aan zet is, zolang zal van dat 'klaren' weinig sprake zijn. Men hoopt daarom ook niet voor niets op een formatiedebacle en kan blijkbaar niet wachten om de aloude 'progressief' gewaande neoliberale draad weer op te pakken. Want 'vergroend' moet er tenslotte worden als het aan de verzameling drieste klimaat- en milieudesperado's ligt. Vooral met bakken gemeenschapsgeld en ten koste van vele noodzakelijke politiek-economische herstelwerkzaamheden. Want ja, het bestrijden van maatschappelijke ongelijkheid is blijkbaar toch een te lastige opgave. Daar wil men in navolging van Kok en vele anderen de handen niet langer aan branden. Of men zich nu links noemt of niet. We zijn immers de klassenmaatschappij in polderland 'allang voorbij'. De burger mag het voortaan vrijuit zelf doen, zo luidt het ongewijzigde meritocratische motto. Dat heet dan een 'solidaire gemeenschap' (ofwel 'Wij-Samen' in politiek jargon). We verhogen immers het minimumloon (maar vermarkten de pensioenen net zoals de gezondheidszorg en vele andere publieke voorzieningen). Mooi toch? Ja waarom zou men Timmermans evenals Rutte en consorten toch zo weinig pruimen… Een raadsel. Dat kan niet anders dan door 'het rechtse populisme van querulanten' komen. Toch? Wij dienen de 'progressieve democraten' in de VS als voorbeeld te (blijven) nemen. Die stellen tenminste zonder omhaal miljarden beschikbaar om bedreigde staten bij te staan in hun strijd voor recht en orde. Verbleekt daarbij al het gemekker over de eigen sores niet? Nu dan, sluit u aan en spring over uw eigen schaduw heen (… enz.)

Tja, dat moge allemaal zo worden gepresenteerd en de samenleving niet aflatend worden voorgehouden, het blijven fallacies met een hoogst discutabele basis. Rammelende 'geopolitiek' als afleidingsmanoeuvre ter compensatie van falende oriëntaties? Sentimentalistische verontwaardiging als leidend principe en criterium? Zo schiet het niet op. Waar blijft het werkelijk werk maken van een versteviging – of beter gezegd de daadwerkelijke toepassing – van de principes die met een serieuze internationale rechtsorde worden beoogd? Men kan niet het één zeggen en het andere blijven doen of nalaten. Ofwel theorie en praktijk zullen behoren aan te sluiten. Zo niet, dan verspeelt men alle goodwill en adhesie voor welk beleid ook. En dat zal men weten. Politiek is geen bureaucratisch-ambtelijk gezelschapsspel, maar keiharde belangenbehartiging waarbij de urgentie van een en ander evenwel vaak ver te zoeken is. Zo 'mensvriendelijk' als het allemaal wordt voorgewend is het meestal niet. Het 'spel' wordt ondanks de veelal eufemistische bewoordingen vaak vilein en slinks gespeeld, maar dan vooral op de persoon en minder op de zaak gericht. Men verliest zich in procedureel gemillimeter en raakt daarmee grip op ontwikkelingen kwijt. De machtssuitoefening van 'derden' gaat daardoor echter onverminderd door met als gevolg dat de politiek zichzelf hoe langer hoe meer buitenspel zet. Vooral ook ten gevolge van de zo naarstig beleden neocorporatistisch-communautaristische decentralisatie-ideologie versnippert en verwatert de centrale regie over publieke zaken en neemt de bestuurlijke willekeur en daarmee ook onacceptabele rechtsongelijkheid hand over hand toe. [1] Dat heeft met 'goed bestuur' weinig te maken. Al diegenen die een 'nieuw sociaal contract' voorstaan (dan wel de verwaarlozing ervan aan de kaak willen stellen) zullen zich moeten realiseren dat deze wens de vader van een illusoire gedachte zal blijven indien men deze politieke cultuur niet weet te doorbreken (of men dit niet van zins blijkt). Dan zal er slechts sprake zijn van nog meer cosmetische window dressing en verandert er dus maar bitter weinig. Pas dus op uw tellen wanneer woordvoerders weer eens spreken over een 'voortvarende aanpak' en reken uzelf vooral niet prematuur rijk wat dit betreft. Oyez!

Lokale schermutselingen en andere achterhoedegevechten

Gaan het CDA en NSC elkaar desondanks trachten te overtroeven qua (neo)corporatistische gezindheid? Het lijkt er veel op, gelet op de drieste omarming van allerhande noties rond decentraal bestuur en 'lokale autonomie'. De werkgroepen te lande staan er bol van alsof niemand meer beseft hoeveel schade deze bestuurlijke versnippering heeft aangericht, maar men er het liefst nog een paar flinke scheppen bovenop wil doen. Deze staatsrechtelijke en bestuurlijke dwalingen stelden wij al aan de orde, maar men lijkt van geen wijken te willen weten. Wat bezielt deze partijen en politici?

Lokale belangen blijken geharnast, vele persoonlijke ambities en posities zijn ermee gemoeid. Maar is dat een reden om zich zo anti-etatistisch op te stellen? Kennelijk staat er meer op het spel. De verworven marktvrijheid geeft men niet meer zo makkelijk uit handen. Wat geld erbij en de zaken zijn (weer) voor de bakker, zo lijkt het. De stem van de burger in het geheel wordt overschaduwd door public relations en marketing-retoriek die ook door lokale overheden massief worden ingezet om de publieke opinie er maar van te doordringen dat men goed bezig is en samenlevingsbelangen scherp in het oog houdt. Nu, was dat maar waar. Lokale politiek rammelt net zo hard als de inertie (en zelfoverschatting) van het nationale bestuur. En misschien nog wel méér, gezien de voortgaande concurrentieslag waarin Gemeenten met elkaar zijn verwikkeld. Uit naam van de burger wordt er van alles bedisseld en beslist, maar dan wel ten koste van heel veel zaken die gewoon blijven liggen (of worden uitbesteed en commercieel geëxploiteerd). De markt heeft ook op lokaal niveau vrij spel, wie er ook bestuurlijke verantwoordelijkheid dragen en wat de uitslagen van de verkiezingen ook mogen zijn. Allen zijn verblinde marktgelovigen geworden en denken zich samenlevingsissues op een marketing en management-achtige manier eigen te moeten en kunnen maken.

Dat tij dient gekeerd te worden, maar met nog meer decentralisatie-ideologie spant men het paard achter de wagen. De markt dient landelijk – ofwel nationaal – in het gareel te worden gebracht. Zolang men dit nalaat zal er van de zo gewenste 'sociale cohesie' weinig terechtkomen. De adhesie voor bestuur en beleid kalft gestaag af en dat wenst men te erkennen, noch juist te positioneren. Want zolang de Gemeentelijke en Provinciale heffingen betaald blijven worden lijkt er niets aan de hand, zo wordt kennelijk gemakshalve gemeend. Het delibereren over 'goed bestuur' lijkt derhalve meer op een exercitie die vooral de toch wel wat 'ongemakkelijke' gemoederen dient te bezweren, dan dat daarmee de discutabele legitimiteit en effectiviteit van beleidsbeslissingen ter discussie wordt gesteld. Dat laatste wordt dan ook opvallend 'buiten de orde' gehouden. Een schijnvertoning kortom. Wie 'harmonie' nastreeft zal niet om belangenconflicten heen kunnen en zich de eigen positionering in het geheel dienen te realiseren. Bestuurders zijn en blijven ten volle verantwoordelijk. Hoe men het ook wendt of keert. Maar zoals menige staat een achterhoedegevecht voert door zich te blijven blindstaren op het exclusief gewaande eigenbelang, zo is ook alle navelstaarderij in bestuurlijk opzicht een ramp. De wereld is nu eenmaal groter dan de polder.