Great expectations bij een voortgaande 'Entzauberung der Welt'  [ 1 ]  

                                              Livin' in a world of confusion – 'ze power and ze glory' gedemystificeerd

Wisseling van de wacht — en macht

Menigeen geeft er blijk van grote moeite te hebben om de ontstane politieke situatie en constellatie naar waarde te schatten en te duiden. Men zwalkt zogezegd tussen 'egoïsme' en 'solidariteit', waarbij de negatieve connotaties niet van de lucht zijn. Maar is dat terecht? Welk soort egoïsme c.q. solidariteit heeft men welbeschouwd op het oog wanneer men de verkiezingsuitslag op de korrel neemt? Dat is een vraag die te weinig wordt gesteld.

Solidariteit met de 'de eigen club' is een vrij constant verschijnsel, evenals oog voor eigen belangenbehartiging. Brede maatschappelijke solidariteit die over groepsgrenzen heen gaat is echter minder vanzelfsprekend, zeker wanneer het eigenbelang daarmee in het geding is. Hebben kiezers zich nu wel of niet vooral door eigenbelang laten leiden? Ja en nee. Men heeft zich uitgesproken voor een gezamenlijke wens tot verandering en verbetering van maatschappelijke problematiek die al tijden schreeuwde om adequaat handelen. Maar dat is eigenlijk een basaal politiek gegeven bij vrijwel alle verkiezingen en zegt op zich nog niet zoveel. Pas wanneer de adressering van de onderliggende problematiek in ogenschouw wordt genomen wordt het duidelijker wat de kiezer heeft bewogen. Het gevoerde beleid is samenlevingsbreed gediskwalificeerd en afgewezen. En dat heeft zowel met het maatschappelijk als met eigenbelang te maken, daar velen zich hebben gerealiseerd dat deze twee onlosmakelijk met elkaar zijn verweven. Wellicht is een en ander minder 'principieel' dan het lijkt, maar dat is nog geen reden om zulks met 'opportunisme' af te doen. Veeleer is er sprake van een zekere toegenomen politieke bewustwording. Men heeft stelling willen nemen tegen vrijblijvendheid en heeft het keurslijf willen afwerpen waarin men jaren achtereen tegen wil en dank is geperst om als individu en samenleving ruimer te kunnen ademen. In zoverre is er wel degelijk sprake van een majeure wending die zich niet in een simpel cliché laat vangen. Alle verwijzingen naar 'populisme' ten spijt. Zonder machtsvorming geen verandering, laat staan verbetering. Of de verworven macht uiteindelijk ten goede zal (kunnen) worden aangewend zal echter moeten blijken. Maar ook dat is geen nieuw gegeven. Nieuw is wel dat de 'vanzelfsprekendheid' van de macht flink onderuit is gehaald.

'Vooruitgang'

Dat het vooruitgangsbegrip niet alleen relatief, maar in menig opzicht ook illusoir is, is een feit dat voor velen lastig te vatten, om niet te zeggen uit den boze is. Desondanks klampt men zich vast aan het idee dat de wereld vanwege rationaliseringsprocessen ontegenzeggelijk naar goeddunken kan worden gemodelleerd, ware het niet dat tal van levensbedreigende fenomenen nog immer omnipresent zijn. Dat confronteert de moderne mens met een existentiële paradox: vanuit welke houding dient men zulke feno-menen aan te vatten en vorm te geven, terwijl keer op keer - en in toenemende mate - blijkt dat de mens in veel opzichten nog steeds onnodig machteloos staat tegenover zaken als armoede, honger, gebrek en conflict(beheersing)? Waar blijven we vervolgens met al onze veelgeroemde 'rationaliteit'? Is dat onkunde, onwil, onbegrip, of wellicht overschatting van eigen kunnen? Of een combinatie hiervan? In de praktijk blijkt evenwel dat het zich vastklampen aan moderne illusies en mythen een gerichte aanpak niet zelden in de weg staat. Dat is dan blijkbaar de prijs, ofwel de keerzijde, van alle technisch-industriële rationaliseringsprocessen die de mensheid heeft voortgebracht. Wat leek te komen als een 'godsgeschenk' bleek uiteindelijk een duivels dilemma. Wensdromen en droombeelden te over: naast veronderstelde rationele vooruitgang spoken illusies over de (zegeningen van de) markt, een vermeende 'natuurlijke ordening' van onder- en bovengeschikten, de goedheid des mensen, de autonomie van gemeenschappen, dan wel de onuitputtelijke eigen kracht van het individu voortdurend rond. Maar het eenvoudig geloof in en ontzag voor onbeheersbare krachten en machten staat in geen verhouding tot de machtsuitoefening die met het omarmen van zulke denkbeelden gepaard gaat en die de bron zijn van talloze (ideologische en belangen)conflicten op dit gebied. Bij alle 'onttovering' – dan wel de teloorgang van normatieve ankers – behoeft de moderne mens zich wat 'normen en waarden' betreft geenszins te verlaten op een vluchtig amalgaam aan modieuze 'spirituele' denkbeelden, maar zou zich simpelweg kunnen richten op datgene wat in maatschappelijk, rechtsstatelijk en internationaal opzicht (min of meer) gemeengoed is geworden, te weten: de bestaans-vereisten voor het veilig stellen van mensenrechten, ook al zijn die nog altijd grotendeels een papieren werkelijkheid. Dat een en ander zo moeizaam te realiseren blijkt is echter geen reden om het hoofd in de schoot te werpen, want zonder constante nadruk op het belang ervan en de waarschuwing dat veronachtzaming grotere en ingrijpender gevolgen heeft dan simpelweg de schouders erover ophalen en doen alsof samenlevingen ook wel zonder deze 'ballast' kunnen, is heilloos voor allen. De internationale rechtsorde is geen luxe die men naar willekeur kan omarmen, maar een mondiaal richtsnoer. Pas dus toe, of leg uit waarom deze principes 'terzijde' zouden kunnen worden geschoven, zou men zeggen. De veelvuldig gedemonstreerde vrijblijvendheid zou door de internationale gemeenschap stevig aangepakt dienen te worden. Een flinke dosis realisme die aanmerkelijk verder gaat dan metafysische beschouwingen is daarbij onontbeerlijk. De relatie tussen mens en wereld, daar gaat het om. Liefst een zin- en betekenisvolle wel te verstaan, want met louter sentimenten komt men niet erg ver. Atomaire identiteitsbepaling leidt evenals dweperig collectivisme ('strategische autonomie') tot niets minder dan algehele ontgoocheling. ^[2] Daarvan kan men beter ruime afstand nemen.

Wanneer we verder inzoomen op de actuele stand van zaken in de nationale politiek, zien we dat met de PVV en BBB zaken lijken te kunnen worden gedaan, terwijl de VVD zodanig in verwarring is dat er in zeker opzicht sprake lijkt te zijn van dubbelspel bij de coalitie-onderhandelingen. Het is welbeschouwd ook nauwelijks voorstelbaar dat NSC zou kunnen samenwerken met een partij die 13 jaar (en langer) hoofdverantwoordelijk is geweest voor falend bestuur en beleid op vele terreinen waartegen men zich zozeer heeft afgezet. Je daarentegen als partij, regering en/of bewindspersoon politiek en beleidsmatig 'onaantastbaar' wanen is ongeacht de vigerende staats- of bestuursvorm een van de grootste vergissingen die men kan maken. Vroeger of later zal deze eigenwaan worden ontmaskerd. Is het niet via opstand, dan wel door eigen onkunde, hovaardij, misrekening, of simpelweg door implosie van massief geachte machtsstructuren. Ofwel vanwege grove onderschatting van de samenleving die men zegt te dienen. Wanneer men niet bereid is deze historische les te trekken en daarvan te leren, begaat men een ernstige fout. Alle macht(susurpatie en -uitoefening) is eindig, ondanks dat vaak het tegendeel wordt verondersteld en men doet alsof tegenkrachten insignificant zouden zijn, dan wel te allen tijde ingetoomd kunnen worden. Kortzichtigheid en zelfoverschatting komt evenwel altijd voor de val. Dat geldt niet alleen voor de VVD, maar voor allen die menen 'het recht' ongestraft naar eigen goeddunken te kunnen modelleren. Want niet alleen de Putins van deze wereld, maar alle machthebbers maken zich schuldig aan dubbelspel als het zo te pas komt. Macht zal derhalve altijd stevig gecontroleerd en aan banden gelegd dienen te worden.

Maar deze checks & balances zijn over het algemeen slecht ontwikkeld, zo ze al ter harte worden genomen. Macht corrumpeert, dat weten we al sinds mensenheugenis. Megalomanie ligt altijd op de loer, met alle daarmee gepaard gaande mechanismen. Monomane gerichtheden zijn een steevast onderdeel van closed minds waarbij geen ruimte is voor nuancering en relativering. Solipsistisch narcisme is het kenmerk van drieste en ambitieuze gelukszoekers die feitelijk weinig ophebben met het wel en wee van de medemens, ook al verklaart men het tegenovergestelde na te streven. Woord en daad liggen wat dit betreft mijlenver uit elkaar. Ga er maar aan staan. Hoe meer er gesproken wordt over altruïstisch patriottisme of 'het landsbelang', hoe meer men op zijn hoede dient te zijn. Voordat men het weet staat men met lege handen of wordt men naar de slachtbank geleid. Financieel, economisch, of anderszins. Dat is dan de resultante van alle 'moreel-hoogstaande' retoriek die wordt gebezigd om de mens tot onzinnige volgzaamheid te verleiden (dan wel te dwingen). Die volgzaamheid speelt zich overigens ook op internationaal gebied af. Want zolang de Nederlandse regering koste wat kost bij de grote jongens wil horen en zich als willoze speelbal en loopjongen laat gebruiken wordt het niks met de internationale positiebepaling en alle aspiraties daaromtrent. Industriële lobby's, noch de AIVD of allerhande 'denktanks' komen een positie als 'staat in de staat' toe, maar dienen zich te voegen naar datgene wat de politieke samenleving bepaalt. Wie in dit opzicht meent boven de wet te staan dient aangepakt te worden. Zonder onderscheid. Economische of veiligheidsbelangen kunnen geen rechtvaardiging zijn voor eigenmachtig handelen. Ook niet met rugdekking van de overheid. Daaraan dient paal en perk te worden gesteld. De samenleving is geen grabbelton of persoonlijk vehikel voor zetbaasjes van welke soort ook. Nederland is geen VS en dit kan men zich maar beter terdege realiseren voordat de burger zich volledig van dit soort praktijken afkeert en deze heilloze stekker er definitief uit trekt.

Tja, waaraan wordt macht eigenlijk ontleend? In feodale tijden werd macht geacht aan een onwrikbare metafysische orde te zijn ontleend. Macht was zogezegd 'van God gegeven' aan degenen die daarvoor waren uitverkoren: 'Deo gratias'. Parallel hieraan werd macht veelal gelegitimeerd onder de noemer 'voortreffelijkheid': het 'noblesse oblige' van de 'aristo's'. Met het verdwijnen van feodale structuren kregen beroepsmatige bestuurlijke functionarissen hun kans: er ontstond een 'beroepsadel'. Weer later werden deze beroepen 'gedemocratiseerd' ofwel (formeel) toegankelijk gemaakt voor 'de gewone burger', hetgeen evenwel niet betekende dat oligarchische structuren verdwenen. Integendeel, een selecte coterie van 'ons-kent-ons' geprivilegieerden bleef de dienst uitmaken. Tot op de huidige dag is dit in tegenstelling tot de geproclameerde politieke gelijkheid van alle burgers het geval. Kijk maar eens naar de roulatie van bestuurlijke sleutelfuncties. De spoeling is dunner dan verondersteld, alle voorgewende 'kansengelijkheid' ten spijt. Daarbij moet ook de invloed van de uitgedijde lobbycratie niet worden onderschat.

Er bestaat kortom een flinke kloof tussen functionele verantwoordelijkheid en de maatschappelijke consequenties van zelfgenoeg-zaamheid en nalatigheid die niet onder de noemer 'goede intenties' weggepoetst kan worden. Al degenen die voor deze kloof verantwoordelijk zijn geweest hebben boter op hun hoofd. Er zijn wat dit betreft maar weinig zaken die de samenleving 'overkomen', want veel is juist aan zulke nalatigheid toe te schrijven zoals is gebleken. Prioriteitstellingen gingen vaak mank aan overschatting en onderschatting tegelijk. Daar zijn geen excuses voor, wat men ook over 'links en rechts' moge beweren en naar welke 'noodzakelijkheden' of 'onoverkomelijkheden' men ook moge menen te kunnen verwijzen. De werkelijke prioriteiten liggen binnen handbereik en vragen om zorgvuldige aanpak die te lang is verwaarloosd. Dat is de voorliggende opdracht die niet langer kan worden genegeerd. Het massieve kiezersmandaat laat hierover geen onduidelijkheid bestaan.

Intussen woedt er onder de noemer 'klimaat(neutraliteit)' een meedogenloze grondstoffenoorlog. Maar hoewel de LNG-terminals (vloeibaar aardgas, ofwel biogas) uit de grond worden gestampt en het gebruik van elektriciteit tot recordhoogten stijgt, blijft de afhankelijkheid van kolen, olie en gas (welke soort dan ook) onverminderd groot en van levensbelang. Hoezo 'minder fossiel'? De gasproductie en kolengestookte centrales draaien op volle toeren.  Wat stelt men zich nu eigenlijk voor? Het is business as usual, ook al wil men een en ander maar al te graag in een 'altruïstisch' kader plaatsen. In dat opzicht is er maar weinig verschil met al het retorisch lawaai dat marktfundamentalisten kenmerkt. Wij leven in een energieslurpende wereld en allen die menen dat die wel genoegzaam 'onder controle' te brengen zou zijn gelooft in sprookjes en is naïef. Tel daarbij de kolossale productie van kunststoffen door de chemische (olie)industrie op, dan beseft men dat selectieve en disproportionele verontwaardiging over 'het moderne leven' uiterst hypocriet is. Wie de klok in dit opzicht wil terugdraaien kan niet om deze werkelijkheid heen. Er is hoegenaamd geen 'kleinschalig' alternatief voor de wereldwijde vraag naar zulke industrieel geproduceerde gebruiksgoederen en de energielevering die daarmee gepaard gaat. Welk etiket men er ook op moge willen plakken. Uiteindelijk leidt dit slechts tot aangepaste marketing- concepten en -strategieën, die overigens inmiddels reeds op volle toeren draaien en waarvan gretig gebruik wordt gemaakt. Zover niets nieuws onder de zon, ware het niet dat velen zich hierdoor (wederom) zand in de ogen laten strooien. De jacht op grondstoffen is zo oud als de mensheid zelve en zal altijd een niet te onderschatten cruciale geopolitieke en economische factor van betekenis blijven. De wereldconstellatie wordt nu eenmaal niet door 'altruïsme', maar door massieve belangenbehartiging gekenmerkt. Zelfs tot bloedens toe…

Is dat vervolgens een reden om zaken 'dan maar' op hun beloop te laten? Zeker niet. Maar evenals nationale ruimtelijke ordeningsvraagstukken niet zullen kunnen worden opgelost zonder de 'speerpunten' van de Nederlandse (export- en transito) industrie kritisch te willen bezien, zo zal het mondiale energie- en grondstoffenverbruik (evenals de wapenproductie) niet dalen door louter de schadelijke gevolgen ervan te adresseren. Dat moge allemaal goed zijn bedoeld, maar zet geen echte zoden aan de dijk. Grote industriële producenten en leveranciers zullen hooguit 'instemmend' knikken, maar vervolgens onverstoord hun gang blijven gaan zolang de wereldmarkt erom vraagt. Zij zouden wel gek zijn om hun machtsposities in de waagschaal te stellen, niet? Dat geldt niet alleen voor individuele concerns, maar ook voor staten als zodanig die aan deze ordening hun politiek-economische positie ontlenen. Deze interdependentie vlakt men kortom niet uit door ach en wee te roepen. Dat is de realiteit van «globalisering» die op 'verdienmodellen' en marktdominantie leunt. Had u nog een (al dan niet 'duurzaam') alternatief…?

Volksverhuizingen

We leerden het op school: de periode van de grote volksverhuizingen ligt ver achter ons. Maar wie de wereldproblematiek in ogenschouw neemt en tot zich laat doordringen wat er op bestaanszekerheidsgebied allemaal op het spel staat, weet dat de geschiedenis nooit een gesloten boek is. Niet alleen kampt men vanwege aanhoudende conflicten met vluchtelingenproblematiek, ook zullen in de nabije toekomst velen on the run gaan vanwege klimaatproblematiek, waardoor het leven op tal van plekken op aarde onleefbaar wordt (zo het dit niet al is). Welbeschouwd worden 'veilige' en leefbare omgevingen hoe langer hoe zeldzamer — en exclusiever.  Overstromingen, aardbevingen, droogte, extreme hitte – allemaal verschijnselen die men niet in de hand heeft en die het leven van velen direct bedreigen. Met zandzakken blijft het nog steeds dweilen met de kraan open. Ook met windmolens, zonnepanelen of warmtepompen komt men wat deze problematiek aangaat niet ver. Er zijn kortom serieuze zaken die directe aandacht verdienen en die tevens de levens van velen – ook zij die menen 'ongestoord' en comfortabel te kunnen voortgaan – zullen raken. Want wanneer de mensen(migratie)stroom eenmaal losbarst en velen letterlijk op drift raken zal het dringen geblazen worden, zo de paniek al niet eerder flink kan toeslaan. Zo'n scenario is zeker niet uit de lucht gegrepen, maar de apotheose van veel langer bestaande wereldomspannende deprivatie-ellende. Wegkijken zal niet meer kunnen, de zaken komen verontrustend dichtbij. Het wordt in menig opzicht een nog woeliger wereld dan nu reeds het geval is. Maak uw borst maar nat (maar houd als het even kan het hoofd koel en de voeten droog). Het leven in de delta zal evenwel nog menig hoofdbreken vergen, zoals dat ook geldt voor vele anderen die niet langer zullen kunnen aanmodderen om te overleven. Allen die zich in dieper gelegen rivier- en bergdalen bevinden lopen direct of indirect gevaar, evenals degenen die in kurkdroge gebieden wonen hun plan zullen trekken, of daartoe door de omstandigheden gedwongen zullen worden. Dat zal de huidige vluchtelingenproblematiek uiteindelijk in niet te onderschatten mate overstijgen indien zaken achteloos op hun beloop worden gelaten, dan wel bezwerend worden toegedekt. Waar nog naïviteit of wishful thinking heerste zal men (tot vervelens toe) tot realisme worden gedwongen. Zoveel is zeker. 

Aristoc(r)ats en autocrats — how many roads…

« This old world is rapidly fadin' » zong de sixties-bard Zimmerman (Dylan), maar hoe kon hij weten dat ook zijn gedroomde alternatieve werkelijkheid weer snel voorbij zou gaan? Het feest was over voordat men het goed en wel besefte en werd alras overschaduwd door nieuwe nuffigheid. Zoals eerder in de geschiedenis de aristocrats werden verdrongen door de citoyen, zo eigent zich menige eigengereide autocraat samenlevingen toe alsof het om exclusieve particuliere projecten zou gaan. De democratie – of wat daarvoor doorgaat – heeft daarbij het nakijken. Een verontrustende ontwikkeling. 'Kom-op tegen verloedering' wordt vervolgens gezegd, maar wat kan de moderne mens hiertegen uitrichten? Is het 'communautair alternatief' werkelijk het alternatief waarop men zit te wachten? 'Samen'? Of 'zelf-doen' dan maar? Welnee, zulke doekjes zetten geen zoden aan 'dijken' die met zware 'dijkbewaking' zijn omgeven. Ofwel, men maakt simpelweg geen vuist door op nagels te bijten (of almaar in de lachspiegel te staren en zich op selfies te fixeren). Wie zich 'onaantastbaar' waant komt bedrogen uit. Dat geldt niet alleen voor burgers maar ook voor hun 'vertegenwoordigers', of degenen die menen uit naam van de samenleving eigenmachtig hun gang te kunnen gaan. Er wordt gerotzooid met belangen dat het een lieve lust is. De hypocrisie is er vaak niet minder om. Wat dat betreft is er weinig ten goede veranderd. Nog altijd – en weer – is het kortetermijn gewin te verleidelijk om te weerstaan en staart men zich blind op marginale kwesties die het grote(re) geheel fijntjes buiten beschouwing laten. Dat geeft maar 'gedoe'. Zolang er met wapens wordt gevochten tot de dood erop volgt en vele rechtsbeginselen wereldwijd met voeten kunnen worden getreden zonder dat er een haan naar kraait, zijn we nog ver verwijderd van wat men zich ooit in humanitair opzicht voor ogen stelde. Velen zijn verstrikt geraakt in 'identiteitskwesties', of menen hieraan de mate van algeheel humanitair welbevinden te kunnen ontlenen c.q. afleiden. Het narcistisch solipsisme tiert welig. Volgens Gibbon [3] een kenmerk van een cultuur in verval. Echter zonder dat het noodzakelijk is zover te willen gaan, moet men toch constateren dat veel van wat als 'verworvenheid' wordt opgevat deze kwalificatie op de keper beschouwd lang niet altijd toekomt. Er is kortom veel wat de toets der kritiek niet kan doorstaan. Daarvan hebben wij al vele voorbeelden besproken. Maar er is meer. Veel van datgene wat voor 'leiderschap' wordt gehouden, of daarvoor moet doorgaan, komt eveneens op een vorm van narcisme neer. Zelfbewieroking alom – en dit verschijnsel vormt met behulp van moderne pr- en communicatiemiddelen en -technieken een permanente bron van (en voedingsbodem voor) schaamteloze megalomanie. Men leeft zogezegd in totaal verschillende werelden en derhalve volledig langs elkaar heen. Dat zal veel 'leiders' een zorg zijn zolang hun positie niet in het geding komt. Die komt dan ook niet zo snel in het geding, daar zulke posities massief worden bewaakt en veilig gesteld. Met alle denkbare middelen als het nodig is.

Maar dat is toch allemaal 'bij ons' niet aan de orde, zal menigeen zeggen? Wellicht niet en wordt de soep niet zo heet gegeten. Men vergisse zich evenwel niet: macht corrumpeert, ook in de polder. Men heeft dit de afgelopen decennia op diverse terreinen al menigmaal ontluisterend kunnen waarnemen. De democratie opvatten als (solide) buffer tegen machtsmisbruik moge een acceptabele positie lijken, zij blijkt in de politieke praktijk vaak even kwetsbaar als de burger zelf. Er zijn kortom geen 'garanties' voor welke vorm van 'ontregeling' dan ook. Blijkbaar ook niet 'met de Grondwet in de hand', dan wel door ernaar op een willekeurige wijze te verwijzen zoals in het recente verleden te vaak is gebeurd. Men dient alert te zijn en geen genoegen te nemen met vage beloften of gratuite toezeggingen. Dat vergt het een en ander van zowel beleidsverantwoordelijken als van burgers, want ontwikkelingen verlopen doorgaans eenduidig noch lineair, maar vertonen vaak een cirkelgang. Inderdaad van 'vallen en weer opstaan' (als het even kan). Hopelijk komen er wat dit betreft inderdaad 'andere tijden' die al zolang in het vooruitzicht zijn gesteld.