The Verdict

Tijd voor herstel? Zeker. Geen voortgezet 'JA' (21, of anderszins), maar een ondubbelzinnig 'nee, het is genoeg zo (23), maak nu maar eens echt werk van de samenleving'.

De ganse zelfvoldane santenkraam van treurige lachebekjes is opgekrast en heeft een functie elders aanvaard. De volledige coalitie heeft een ongenadig pak slaag gekregen en 37 zetels (!) moeten inleveren. Een verademing na al die vele jaren van wheeling & dealing en soebatten tot men een ons woog. Ondanks dat de publieksmedia de samenleving de Rutte-retoriek bleven voorhouden alsof er geen alternatieven waren, was de burger het gedraai, gemarchandeer en gekonkel volledig beu en had men er meer dan genoeg van om nog langer als melkkoe te dienen en tot vervelens toe gepatroniseerd te worden. Men wilde niet langer met zich laten sollen. Eindelijk exit Rutte en consorten. De verzamelde parlementaire journalistiek zat er vertwijfeld en ontredderd bij te kijken en kon maar niet bevatten dat zij er zo faliekant naast had gezeten en de weerstand tegen het beleid zo schromelijk had onderschat. Men waande zich tenslotte immer zeer 'bij de tijd'. [1] De coalitie was weliswaar al een tijdlang on the way out, maar kreeg het toch weer voor elkaar om er in demissionaire status op de valreep opnieuw nog even van alles doorheen te jassen. [2] Dat maakt het voorliggende werk er zeker niet gemakkelijker op en zal nog menig hoofdbreken vergen. Bij alle commotie over de verkiezingsuitslag bedenke men echter wel dat er 'slechts' een nieuwe Tweede Kamer is gekozen. Wij kiezen nu eenmaal niet de regering.

De vraag die voorligt was: wederom neoliberaal (markt- en milieu)beleid (VVD/D66 c.s.) of een andere bestuurs- en beleidskoers en daadwerkelijk werk maken van de noden van de samenleving (NSC).

De kaarten zijn inmiddels geschud en de benodigde mandaten plus de bijbehorende kamerzetels binnengesleept. Dat levert het volgende beeld op (zie ook de verkiezingsuitslag):

CDA – nagenoeg ter ziele en in stukken uiteengevallen, nadat men al jaren geleden het eigen doodvonnis had getekend en als sterfhuisconstructie overbleef. Bontenbal mag eenzaam het licht uit doen en de failliete boedel beheren. De reeds jaren geleden ingezette neergang is compleet.

NSC – de onbetwiste (morele) winnaar. Het verkregen kiezersvertrouwen kan gezien worden als een beloning voor standvastigheid en een doorwrocht coherent programma, ondanks nogal wat dédain waarmee Omtzigt in de publieksmedia (die zich kennelijk maar moeilijk uit de Rutte-modus kunnen losmaken) werd bejegend. Van alles werd uit de kast gehaald om hem en zijn programma in diskrediet te brengen, maar met averechts resultaat. Hij behoefde zich nauwelijks om de concurrentie te bekommeren daar zijn uitmuntende feitenkennis hem zowel moreel als politiek-inhoudelijk ver boven de anderen deed uitstijgen. Vandaar dat hij zich ook niet behoefde te verlagen tot populistisch gedrag om onkunde te maskeren en hij zijn campagne tot ongenoegen van de neoliberale hardliners selectief en weloverwogen kon uitstippelen. Dat zette de toon voor het op stapel staande te voeren herstelbeleid. De ganse parlementaire journalistiek zat er vertwijfeld bij en kon (of wilde) maar niet begrijpen hoe het toch zover heeft kunnen komen en hoezeer de politieke en bestuurlijke cultuur gedurende vele jaren zo erg kon zijn geperverteerd. Hun eigen aandeel in het geheel moest daarbij uit alle macht buiten beschouwing worden gelaten. De geborneerde nieuwswatchers gaven er hautain maar pijnlijk blijk van van enige vervreemding tot de samenleving geen weet of herinnering te hebben en zich van geen kwaad bewust te zijn, daar men zich tot vervelens toe nog altijd met het gevoerde neoliberale beleid meent te moeten identificeren. Tja, dat geeft ongemakkelijke consequenties, want achter wie kan men zich nu nog in gemoede scharen…?

BBB – ondanks de eerdere spectaculaire verkiezingsoverwinning heeft de partij haar eerder behaalde winst niet geconsolideerd. Van der Plas kreeg veel publicitaire ongein over zich heen, maar wist zich desondanks manhaftig te weren. De partij komt nu van 1 op 7 zetels, maar men vergete hierbij niet dat BBB met 16 van de 75 zetels in de Senaat een geduchte machtsfactor is, zodat tegen beoogde grondwetswijzigingen minder makkelijk obstructie kan worden gepleegd.

VVD – ondanks vele jaren Rutte en het verlies van 10 zetels nog altijd gesteund door entrepreneurs van allerlei slag. Sommigen leren het klaarblijkelijk nooit, ondanks dat de ijlings naar voren geschoven Yesilgöz door velen te licht, te nietszeggend en te onwaarachtig werd bevonden. Bij haar zweefde het Rutte-spook nog altijd 'boven de markt'. Kritiek was niet langer 'relevant' (zo het dit al was), want van nu af aan zou 'alles anders' gaan. Verder zweeg zij in alle talen. Ze was er per slot van rekening 'niet bij geweest'. Een variant op het selectief ontbrekende geheugen. De klimaatdrammerij en het onverantwoorde gesmijt met vele miljarden heeft echter niet alleen de samenleving, maar ook de partij zelf weinig goeds gebracht. Onbegrijpelijk derhalve dat nog zoveel kiezers achter deze partij blijven aanlopen die zo ontluisterend 40 jaar lang de neoliberale scepter heeft gezwaaid. De dominante rol van de partij lijkt voorlopig evenwel uitgespeeld.

PvdA/GL – het beoogde/veronderstelde 'Timmermans-effect' heeft meer kwaad dan goed gedaan. Men rekende zich prematuur rijk, maar haalde bakzeil. De prijs voor de 'ontideologisering' (ofwel 'het afschudden van de  – als nodeloze ballast beschouwde – veren' en het structureel ontbreken van rekenschap daarover). Veel verder dan het ophogen van het minimumloon om jongeren te paaien en het onverkort doorvoeren van de allerwegen verstikkende klimaatagenda kwam men niet. Timmermans mag in de Kamerbankjes plaatsnemen (want een ministerspost ambieert hij niet. Dat is hem te min). Je kan nu eenmaal geen goede sier maken met kritiek op beleid waarvoor je als partij zelf medeverantwoordelijk bent geweest, zoals dit ook geldt voor de overige coalitiepartijen. Dat wordt niet gepikt en dat hebben ook D66, het CDA en de ChristenUnie geweten. 

D66 – als grootste verliezer na alle hovaardij over de pseudo-progressieve eigenwaan gedecimeerd. De electorale prijs voor het onnavolgbare rechts-afslaan en het jarenlange achter de VVD aanlopen. De partij heeft al haar krediet verspeeld en zal genoegen moeten nemen met een marginale positie.

PVV – heeft een monsterzege behaald en is de grootste partij geworden. De migratie-agenda kon weer volop ingezet, nadat de media dit thema tot prioriteit nr. 1 hadden bestempeld en de VVD haar eigen rol in het geheel niet meer kon wegmoffelen. Het ontbreekt de partij evenwel nog altijd aan de nodige nuance, ondanks dat Wilders donders goed beseft concessies te moeten doen wil hij bestuursverantwoordelijkheid (kunnen) dragen. Het (monocausale 'cultuur')protest zonder werkelijk perspectief is ondanks de overwinning tamelijk sleets geworden. Uitgezonderd evenwel de goed onderbouwde oppositie van kamerlid Agema met betrekking tot de gezondheidszorg. Ook Bosma betoonde zich in voorkomende gevallen een evenwichtig ondervoorzitter van de Tweede Kamer die voor het voorzitterschap (en wellicht het premierschap?) hoge ogen kan gooien.

SP – is niet in staat gebleken de jarenlange oppositie te verzilveren, hoewel het feitelijk de enige partij is geweest die tot nu toe de beleidsmatige en institutionele uitwassen van het marktfundamentalisme en financieel aandeelhouderskapitalisme consequent heeft bestreden en onverkort voor het publieke belang is opgekomen. Het werd derhalve tijd voor regeringsdeelname, maar die kans lijkt voorlopig verkeken. Het vertrek van Leijten is waarschijnlijk een medebepalende factor hiervoor geweest, daar zij beslist stemmen had weten te trekken.

Overig

JA21 – mag nog met 1 zetel doorgaan; Volt moet het doen met 2 zetels

50+ - weg

BvNL (Van Haga) – weg

Bij1 – weg

FvD - nog slechts een marginale partij. Nagenoeg uitgespeeld.

CU – ook zetels verloren. De prijs voor moralistisch-ambivalente dikdoenerij, medeverantwoordelijkheid voor het falend landbouw- en armoedebeleid en het opportunistisch in het zadel houden van de coalitie.

PvdD – gedecimeerd

DENK – blijft evenals de SGP op 3 zetels staan

Coalities? NSC/PVV/BBB ligt nu voor de hand, maar heeft geen meerderheid. Bovendien heeft Omtzigt te kennen gegeven slechts met de PVV zaken te kunnen doen indien deze partij zich matigt en bereid verklaart binnen rechtsstatelijke grenzen te opereren.  Een andere optie is een samenwerkingsverband tussen PVV en VVD, maar dat zou al te bizar zijn na alle oppositie die de PVV tegen het VVD-beleid heeft gevoerd. De PvdA/GL-combinatie zal zich hierbij zoals Timmermans verklaard heeft niet aansluiten, zodat dan alleen aansluiting met NSC en BBB overblijft. Althans indien men wil streven naar een meerderheidskabinet. Omtzigt heeft echter aangegeven dat zijn voorkeur uitgaat naar een minderheidskabinet c.q. zakenkabinet. (Met perspectieven voor het zo gewenste, maar veel te lang gemiste dualisme. Want een meerderheidscoalitie is geenszins een staatsrechtelijke must of onontkoombaarheid zoals vaak ten onrechte wordt gedacht). Bij samenwerking met de VVD bedenke men echter wel dat dan het scenario van een neoliberale beleidsherhaling dreigt. Maar wederom markt- c.q. milieufundamentalisten aan het roer is wel het laatste waar de Nederlandse samenleving behoefte aan heeft.

De route die die met het motto van NSC werd uitgezet is: «vertrouwen, zekerheid en perspectief». Alle partijen wilden hiermee graag goede sier maken en omarmden daarmee schielijk, hoewel meestentijds louter retorisch-opportunistisch de NSC-agenda, maar het staat nog te bezien of het mogelijk wordt gemaakt om deze uitgangspunten ook daadwerkelijk waar te kunnen maken en in adequaat beleid om te zetten. Het is broodnodig, hoewel veel op detailniveau nog moet worden 'ingekleurd'. Aandachtspunten blijven vooralsnog evenwel:

 —   de neocorporatistische decentralisatie van het openbaar bestuur waarvan nog altijd te veel wordt verwacht (met lokaal 'naoberschap' komt men er niet, want zulk een 'speeltuinmodel van zelf-doen' zal het altijd tegen massieve machtsconcentratie afleggen) ^[2]

—    de voortgezette internationale militaire samenwerking in Navo-verband (waarom eigenlijk geen Europees leger? En waarom achter een land blijven aanlopen dat de VN aan haar laars lapt?) [3]

—    Stop met uitgaven aan militair materieel voor derden en het ongebreideld subsidiëren van oorlogsvoering. Waarom zou Oekraïne eigenlijk lid moeten worden van de Navo c.q. EU? Welke onderbouwing is daarvoor aan te voeren? Veiligheid? Expansie? 'Familie'? De voorgestane internationale opstelling is ronduit zwak en draagt weinig bij tot duurzame oplossingen. De EU en de Navo vormen wel degelijk een tegenstelling — en zeker geen kleine. Zolang de Navo het (defensie- en daarmee ook het buitenlandse) beleid kan dicteren is er geen perspectief op zelfstandige positiebepaling. Stop met deze Clingendael-retoriek. Europa heeft er geen enkel belang bij te worden meegezogen in Amerikaanse belangenconflicten en moet zich niet langer tot speelbal laten reduceren. Het oprukkende militarisme dient als aanjagende factor niet aangemoedigd of gepropageerd, maar bestreden te worden. Anders zullen (gewapende) conflicten van kwaad tot erger gaan, zoals nu al ruimschoots blijkt. [4]

—    de machtspositie van het financieel aandeelhouderskapitalisme en de ongebreidelde commerciële exploitatie van de openbare ruimte. Nederland behoort geen belastingparadijs voor inhalige aandeelhouders te zijn die geen enkele affiniteit met de samenleving hebben. Het moet afgelopen zijn met de dubbele standaarden en de dubbele (belasting)moraal.

—      Het markt- en milieufundamentalisme mag zeker flink wat steviger worden aangepakt dan in de voorliggende voorstellen die toch veelal vlees noch vis blijven. De vele miljarden voor 'energie- en milieutransities' die door het vorige kabinet zijn gereserveerd dienen van tafel te gaan en gebruikt te worden voor versterking van de publieke sector en de bestaanszekerheid.

—     Hier hoort zeker ook het terugdringen van het grote aantal (ver)zelfstandig(d)e bestuursorganen (zbo's) bij, waardoor er gedurende vele decennia een schemergebied tussen overheid en markt is ontstaan waardoor de regie op publieke voorzieningen en dienstverlening verloren is gegaan.

—     Een integraal ruimtelijk ordeningsbeleid is broodnodig om de totale versnippering van de openbare ruimte te kunnen stoppen. De verdeling van de benodigde maar desondanks schaarse ruimte qua wonen, bedrijfshuisvesting, agrarische productie en (welzijns)voorzieningen tussen stad en platteland (grondpolitiek) dient alomvattend ter hand te worden genomen en niet aan decentrale overheden of marktpartijen te worden overgelaten.

—    Nationaliseer de volkshuisvesting en de gezondheidszorg. Dat is beslist geen 'rechts' beleid, maar een gebalanceerde keuze in het gemengd economisch stelsel om de publieke dienstverlening veilig te stellen en betaalbaar te houden, alsook om de grondwettelijke overheids-verplichtingen met betrekking tot burgerrechten te kunnen nakomen.

—     Beoordeel het immigratie- en asielbeleid op de ware merites en bezie het geheel in de juiste (onderscheiden) contexten. Besef dat dit vraagstuk slechts in internationaal verband effectief en proportioneel kan worden aangepakt.

—    Beëindig het zinloos polariseren tussen bevolkingscategorieën (werkenden/niet-werkenden; hoog/laag-opgeleid; gezond/ medisch afhankelijk; oud/jong) en pak de ongelijkheid effectief aan.

—   Inderdaad: herstel op alle fronten. Dat is geen conservatisme, maar progressie die zinnig is. Daarbij hoort zeker ook de opstelling van een lobby- en subsidieregister, opdat burger en parlement inzicht krijgen in deze besluitvormingscircuits en geldstromen. Grote bedrijven dienen naar evenredigheid belasting te gaan betalen, opdat belastingen en accijnzen (zoals op primaire levensbehoeften) voor burgers substantieel omlaag kunnen (zie ook toelichting). Ook corruptie (en collusie [5]) dient effectief bestreden te worden.

Het gaat kortom steeds weer om de terugkerende vraag: wat betaalt de burger, wat krijgt men daarvoor terug en voor welke kosten draait hij op? Wat in elk geval stààt is dat de kosten voor levensonderhoud voor burgers substantieel omlaag moeten. Dat betekent dat de overheidsuitgavenverstandiger moeten worden ingezet, zodat de torenhoge (cumulatieve) belastingen naar beneden kunnen. De belastingdruk dient kortom stevig te worden aangepakt. Ook de veelal overvloedige bedrijfsmatige winstmarges kunnen best wel wat worden gematigd. Dat zet méér zoden aan de dijk dan de loon-prijsspiraal al maar verder op te stuwen. Want dat leidt slechts tot hogere arbeids- (en productie)kosten en geldontwaarding (inflatie). ^[6] Kortom oorzaken aanpakken, geen lapmiddelen die uiteindelijk de zaken verergeren. Alle framing met onzinnige stigma's als 'conservatief' of 'naar binnen gekeerdheid' ten spijt en hoezeer men zich ook tegen beter weten in aan neoliberale partijen als VVD/D66 (Financieel Dagblad/NRC), CDA (Trouw) en PvdA (Volkskrant) moge vastklampen. Velen kunnen – of willen – nog altijd niet erkennen dat  juist de neoliberale beleidsideologie de conservatieve boosdoener is geweest die de verhouding burger-staat heeft geperverteerd en uitgehold en dat dat niets met 'progressiviteit' van doen heeft gehad. De door de VVD, D66, PvdA en ook CDA georkestreerde beleidsomslag van de jaren '90 was geen 'sprong voorwaarts', maar allerwegen een regressief zwaktebod zoals uitvoerig door ons uiteengezet. Dat geldt naast vele andere voorbeelden ook voor de vele miljarden die niet zozeer aan het onderwijs als zodanig, maar vooral aan contraproductieve experimenten en prestigeprojecten zijn besteed, zoals vele onderwijsgevenden weten. Partijen zoals D66 die hiermee jaren achtereen slechts uit electorale overwegingen goede sier dachten te kunnen maken zijn dan ook massaal de rug toegekeerd. Ook traditionele bestuurderspartijen als de PvdA en het CDA zijn vanwege tentoongespreide wankelmoedigheid substantiële electorale aanhang en daarmee tevens hun grip op tal van bestuurlijke en ambtelijke beleidsorganisaties kwijtgeraakt. Wat overigens hoegenaamd niet erg is, daar er bij alle bestuurlijke inertie, opportunisme en willekeur hoognodig schoon schip moet worden gemaakt. Ook ten aanzien van (verkapte, dan wel directe) staatssteun voor 'innoverende' bedrijven en organisaties waarbij een schemergebied van onduidelijke geldstromen ontstaat. [7]

Het wordt daarom inderdaad tijd om echt 'af te rekenen'. Samenwerking in coalitieverband tussen de vroegere oppositionele bondgenoten lijkt voor de hand te liggen. Neoliberale partijen als VVD en D66, alsook de ambivalente PvdA/GL-combinatie die zich meermalen bereid heeft getoond Rutte te steunen dan wel te hulp te komen (participatiesamenleving; opdoeken ministerie van volkshuisvesting; pensioenakkoord, naast alle eerdere privatiserings-, verzelfstandigings- en bezuinigingsoperaties!) komen hiervoor niet of minder in aanmerking. Maar voor een meerderheid is beduidend meer nodig, zodat een minderheidskabinet of zakenkabinet de meest waarschijnlijke optie zal blijken. Dat zal ook het zo gewenste dualisme ten goede komen, waarbij de positie van de premier ook minder prominent zal zijn.

Mogelijke verdeling ministersposten c.q. beleidsterreinen (NSC-PVV-BBB):

De PVV lijkt aangewezen om in elk geval Volksgezondheid en eventueel Volkshuisvesting (weer apart ministerie?), Sociale Zaken (en bestaans- ofwel sociale zekerheid) en/of Onderwijs ter hand te nemen.

NSC is bij uitstek geschikt om de beleidsterreinen Justitie, Binnenlandse Zaken, Financiën (belastingen!) en EZ (ook energie) te gaan (re)organiseren.

BBB kan het best de posten Landbouw en Ruimtelijke Ordening (integraal) gaan bezetten

Wie Algemene Zaken gaat doen (en dus premier wordt) is vooralsnog een grote vraag. Dat geldt ook voor de beleidsterreinen migratie, defensie en ontwikke-lingssamenwerking (onderdeel buitenlandse zaken?)

Welke verdeling het ook moge worden, geen 'managers' maar ter zake kundige bestuurders graag die hun (politieke) verantwoordelijkheid weten te nemen en daar niet voor terugdeinzen. Aan het afleggen van rekenschap heeft het in de afgelopen decennia nu wel meer dan genoeg ontbroken. Ook de nieuwe Kamer zal haar verantwoordelijkheid moeten nemen en niet zomaar met alles genoegen dienen te nemen of achter alle hypes dienen aan te lopen. De tijd van massief en blind monisme is voorbij. Rust in de tent en meer weloverwogen bezinning is meer dan welkom. Wat zouden we anderzijds nog malen om functionarissen die zich meer met het eigenbelang bezighouden dan zich om andermans problemen te bekommeren. Dat is allang geen vraag meer, maar de trieste resultante van al het cynische opportunisme dat het beleid veel te lang heeft aangekleefd.

All or nothing?

Het is in het leven niet 'alles of niets'. Want wie 'alles' wil, zal met weinig overblijven en er veelal bekaaid vanaf komen. Dat hebben niet alleen de Groningers en toeslagenouders tot hun verdriet moeten ondervinden, maar is uiteindelijk ook als een boemerang op de verzamelde coalitiepartijen teruggekaatst. Samenleven en besturen komt neer op (ruimte en vertrouwen) geven en (verantwoordelijkheid) nemen. Zowel in het klein als in het (financiële en politieke) grotere werk. Dat is de essentie van alle menselijke bemoeienis met elkaar. Overal waar dit basale principe wordt gefnuikt gaat het mis, leidt dit tot ellende en vallen er slachtoffers. Dit zijn dan ook geen 'natuurlijke' (onontkoombare) fenomenen, maar de gevolgen van miskenning en nalatigheid. Zowel van 'leiders' als van volgelingen. Denken en doen staan altijd in nauwe relatie tot elkaar. Het één zeggen en het andere doen is daardoor altijd een geheid recept voor misleiding — en ontgoocheling. Vertrouwensbreuken zullen daarom ook lang niet zo makkelijk te repareren zijn, maar blijven voortwoekeren zolang het exclusief opeisen van de 'eigen ruimte' en het ongebreideld najagen van machtsusurpatie de boventoon blijft voeren. Niemand kan of dient zich boven een ander te stellen. Beleidsverantwoordelijken dienen zich op de eerste plaats nederig te betuigen en zich welbewust van hun gegeven positie te zijn, ook al meent men 'recht' te hebben op respect en volgzaamheid. Dat eerste heeft men slechts voor zover men ook waarmaakt en nakomt van wat men anderen qua medemenselijkheid (of wat daarvoor door gaat) voorhoudt. En dan nog. Pompeuze gezwollenheid (bombast) die met veel nietszeggende retoriek wordt omgeven moge een kenmerk van menig zelfvoldane functionaris zijn, dat wil niet zeggen dat van hun beleidsbeslissingen afhankelijke mensen zich dat zomaar behoeven te laten welgevallen. De samenleving is geen kleuterklas en patronisering dient dan ook (net als in het onderwijs of waar dan ook) achterwege te blijven. Inhaligheid straft zichzelf altijd af. Het rigide feodale paternalisme is niet voor niets met grote kracht bestreden en ontmaskerd. Egalitaire principes zoals gelijkheidsbeginselen behoren méér te omvatten dan louter cosmetische 'goede intenties'. Daarom zijn grondwettelijke bepalingen ook niet 'zomaar wat uitgangspunten' waarmee naar believen kan worden omgesprongen, maar omvatten zij rechten voor eenieder die tot daarmee overeenstemmende beleidsverplichtingen leiden. En dat zijn allesbehalve vrijblijvende zaken. Het sociaal contract tussen overheid en burger is  – als het goed is – een kwestie van tweerichtingsverkeer. Maar dan wel een waarbij de 'voorrangsregels' (ofwel de prioriteiten) helder en ondubbelzinnig dienen te zijn. Categorale bevoordelingen dienen uiterst terughoudend toegepast te worden en als het even kan te worden vermeden, daar daarmee tevens (structurele) achterstelling altijd op de loer ligt. Voordat men het weet belandt men in een moeras van bureaucratische willekeur waarin de ganse samenleving verzinkt. En zie daar maar eens heelhuids uit te komen.