Gemankeerd identiteitsbesef (please tell me who I am)

"So you think you're a Romeo, playing a part in a picture show. Take the long way home."

Het geworstel en gekoketteer met 'identiteit' krijgt zo langzamerhand bizarre trekken dat weinig met weldenkendheid heeft uit te staan, maar met (collectieve) verdwazing des te meer. Het waanidee dat men vanwege geboorte en afkomst ergens 'bij zou horen' is volledig op drijfzand gebaseerd en leidt tot de meest idiote manifestaties van het 'Zelf' met voorbijgaan aan nagenoeg alle culturele nuanceringen en relativering die culturen nu eenmaal altijd eigen zijn.

Culturen zijn geen monoliet, maar grillig-dynamische fenomenen die voortdurend aan verandering onderhevig zijn. De leden van (veronderstelde) cultuurgemeenschappen mogen zich dan vaak uiterst onverzettelijk en statisch willen opstellen, dit wil nog niet zeggen dat daarmee het socio-culturele boek wel 'af' is en gesloten kan worden. Waar het bij identiteitsvorming en -bepaling vaak mis gaat is wanneer zich de tegenstelling individualisme en collectivisme opbreekt en mensen tussen de culturele wal en het schip belanden.

Sinds de traditionele feodale structuren zijn geërodeerd en ontmanteld zijn er geen 'gereserveerde posities' meer waarop een beroep kan worden gedaan. De verhouding verkregen en verworvenposities is volledig anders komen te liggen. Desondanks menen velen dat men — om uiteenlopende redenen — 'recht' zou hebben op een (comfortabele) plek in de samenlevingsordening die (met alle middelen) kan worden opgeëist. De sociale stratificatie betreft echter een uiterst grillig hiërarchisch geheel waarop individuen alsook (vermeende of zelfbenoemde) collectieven meestal maar weinig directe invloed op kunnen uitoefenen, hoezeer men identiteitskwesties ook moge willen benadrukken.

Opvoeding speelt een cruciale rol in het geheel. Identificatie met allerhande mythen en droombeelden wordt voor een groot deel hierdoor vormgegeven en bepaald. Zo kunnen opgroeiende jochies zich sterk vereenzelvigen met een macho-cultuur die van hun families wordt overgenomen. De kleine prinsen en pasja's zullen zich vervolgens flink (dienen te) manifesteren om hun ego kracht bij te zetten en het gedrag van de (in hun ogen) tekortschietende ouders die zich nogal eens minderwaardig of weggezet voelen te compenseren. Met alle gevolgen van dien. Het betekent in de meeste gevallen flink afzien voor de vrouwen. Wanneer vervolgens de eigen cultuur sacrosanct wordt verklaard en men de daarbij behorende (of veronderstelde) 'normen en waarden' verabsoluteert is het hek helemaal van de dam. Wat moet men dan nog in een pluriform gelijkgeschakelde samenleving? Losgeslagenheid en eigengereidheid gekoppeld aan geldingsdrang liggen voortdurend op de loer. Met daarbij flinke minachting voor alles en iedereen die niet naar zulke mores wenst te leven. 'Inburgering' wordt dan een zeer problematisch begrip. Meestal eet men van twee walletjes, ofwel zoals het uitkomt.

Het leven in een 'selfie'-cultuur stelt (opgroeiende) mensen voor flinke problemen en jaagt de gemoederen op. De constante drang tot exposure of the Self is symbolisch voor de over-exploitatie van het ego in een immer meer hyper-individualistische en materialistische cultuur waaraan eenieder is blootgesteld. Je bent in de meritocratie immers een 'sukkel' als je je niet weet te manifesteren en niet de piece of the cake weet te bemachtigen waar je recht op hebt. Alle middelen lijken geoorloofd, van slinksheid tot intimidatie, afpersing en wat niet al. Cynisme ten top. Want wie geeft er nu om de medemens — men 'regelt' de eigen zaakjes. Goedschiks of kwaadschiks.

Tja in zo'n samenleving is het vechten tegen de bierkaai als het om humanitaire uitgangspunten gaat. Dat gaat finaal tegen de allerwegen zo gepropageerde mores van 'eigen regie voeren' in. De mentale ontsporingen dient maar vervolgens maar voor lief te nemen. Dat zijn immers toch maar 'incidenten' die met een beetje 'bijsturing' wel te verhelpen zijn, zo is de algemene opvatting. Maar dat blijkt keer op keer een zwaktebod. Waar de identificatie met de politieke rechtsgemeenschap is uitgehold en goeddeels ter ziele is, is het zich opsluiten in zelfverklaarde gemeenschappen juist toegenomen. Het community-denken heeft deze ontwikkeling in combinatie met het gevoerde decentralisatiebeleid geen goed gedaan en is een niet te miskennen aanjagende factor in het geheel gebleken. Al met al is de individuele mens c.q. burger zijn positie kwijt en doolt men tot in het absurde rond in zelfgecreëerde universa. Dat gaat gepaard met een flinke dosis animositeit ten opzichte van anderen die niet tot 'de familie' worden gerekend. Tot op het hoogste niveau wel te verstaan. We kennen de uitspraken in dit verband.

Wie derhalve meent dat men in een 'pluralistische' samenleving leeft waarin kansen en mogelijkheden voor eenieder in gelijke mate voor het grijpen liggen, slaat de plank mis. Links en rechts kunnen hier wel op blijven tamboereren maar gaan daarmee volledig aan de werkelijkheid voorbij. Het onderliggende sentimentalisme blijkt hoogst bepalend voor vrijwel alle beslissingen die zowel op macro- als microniveau worden genomen. De huidige politieke cultuur staat er bol van.
Evenzo wat het socio-culturele domein betreft, waar de intermenselijke verhoudingen zich direct manifesteren en op scherp staan. Al doende vergooit de burger zijn kansen om zich als bepalende actor in het politiek-maatschappelijke domein te laten gelden en roept men de paternalistische controlestaat over zich af waarin de persoonlijke vrijheid het loodje legt. Dat is de paradox die te weinig wordt beseft. Men is lang niet zo 'vrij en ongebonden' als wordt gesuggereerd, zeker niet bij alle terugtrekking uit (en weerstand tegen) meer etatistische constellaties die juist tot doel (dienen te) hebben de mens in zijn rechten te erkennen en deze tegen inbreuken van anderen te beschermen. Deze politieke rechtsgelijkheid ligt ernstig onder vuur en dreigt onder het tribalistisch georiënteerde geweld te bezwijken. Wereldwijd wel te verstaan, want de Nederlandse samenleving met al haar identiteitsperikelen is slechts een (niet zo significant of uniek) onderdeel hiervan.

Zoals gezegd gaan de luiken dicht en versmalt de blik tot minimalisme. De regressie eist haar tol. 

Mediaterreur

Waarom worden deelnemers aan sociale media 'influencers' genoemd en menen reguliere media daarvan verschoond te blijven? Dat is flauwekul natuurlijk, want scribenten bij dag- en weekbladen treden evenals hun amechtige collega's bij de diverse omroepen evenzeer op als smaakmakers van de publieke opinie (al dan niet uit propagandistische motieven) en bepalen voor een groot deel de publieke agenda. De 'journalistieke onafhankelijkheid' waarop men zich beroept blijkt in de praktijk nogal tegen te vallen en heeft minder om het lijf dan het lijkt. Uitermate gekleurde en vooringenomen standpunten domineren geregeld de dagelijkse berichtgeving, hoezeer men zich ook op 'feitelijke neutraliteit' zegt te baseren. Was dat maar zo. Publieksmedia betonen zich al even 'biased' als de vele bloggers en twitteraars.

Nee, het is droevig gesteld met de informatievoorziening. Veel kabaal en animositeit, weinig ter zake doende achtergrondinformatie en analyse. De pluriformiteit wordt node gemist. Zaken moeten kennelijk worden 'verkocht' en aan de man gebracht. Daarbij past geen nuance of beschouwing in den brede. Men hobbelt van het ene incident naar het andere in de veronderstelling daarmee een bijdrage aan het politiek-maatschappelijk debat te leveren. Maar dat debat is volledig voorgekookt en dichtgetimmerd. Zaken zitten al net zo op slot als vele politieke issues als zodanig. De spoeling is uiterst dun.

In de huidige feestcultuur fungeren media als aanjagers van alles wat de samenleving van de realiteit die ertoe doet en van belang is afhoudt en afleidt. Het laatste wat men kennelijk voor ogen staat is een verzameling kritische burgers die goed geïnformeerd over een flinke dosis scepsis beschikt en die afstand neemt van hyperigheid. Men mocht de status quo eens attaqueren, of de overheid met haar regelzucht de rug toekeren… een gruwel. Uit alle macht tracht men het publiek wijs te maken dat beleidsbeslissingen in het belang van de samenleving zijn en dat 'querulantisme' c.q. 'oppositioneel gedrag' geen pas geeft. Alleen op verklaarde schurken en zondebokken (zoals Trump, Putin of Wilders) mag men onbelemmerd kritiek leveren, al het andere is uit den boze. Een complete versmalling der geesten is het gevolg. Wie anderzijds het stempel 'zielig' heeft verkregen dient met omzichtigheid te worden benaderd, want zo luiden de gedemonstreerde en gepropageerde mores van 'goed' en 'kwaad'. Deze krampachtige dichotomie kan evenwel met gemak van valse pretenties worden ontdaan, want de werkelijkheid is vele malen complexer dan met zulke zwart-wit constructies wordt voorgesteld. Of men daar nu een boodschap aan heeft of niet. Media hebben echter nimmer het laatste woord, hooguit het hoogste woord. Zolang men zich als slippendragers van de macht blijft afficheren en angstig de deuren op slot zet speelt men geen rol van betekenis. Zeker geen kritische. Dat moet dan maar aan anderen worden overgelaten. Met alle beperkingen en tekortkomingen die daaraan zijn verbonden. Het zij zo. 

Misverstanden en spraakverwarring 

Polarisatie is niet hetzelfde als animositeit. Polarisatie is inherent aan de politiek. Het gaat immers altijd om verschil van inzicht rond belangentegenstellingen en prioriteitstellingen waarover verschillen van opvattingen bestaan. Tegen vraagstukken wordt nu eenmaal verschillend aangekeken. Dat is de portee van het politieke debat.

Animositeit is het bewust tegen elkaar opzetten van (groepen) mensen: werkenden tegenover niet- werkenden en uitkeringsafhankelijken (al sinds jaar en dag als 'free riders' betiteld), gezond tegenover vitaal, oud tegenover jong, allochtoon tegenover autochtoon, enz. Dit alles meestal op basis van discutabele motieven en aannames.

Het adagium 'samen' suggereert dat een keuze voor een apolitieke benadering de juiste weg zou zijn. Politiek is immers 'ruziemaken', zo wordt gemeend. Dus met andere woorden: indien men zou stoppen met de politieke belangenstrijd zou het allemaal fijn in orde komen en zouden maatschappelijke vraagstukken simpelweg worden opgelost. Quatsch natuurlijk. Een heilloos recept voor (corporatistisch) absolutisme. Wat nodig is, is het juist articuleren van vraagstukken op basis van gedegen analyses om vervolgens tot adequate beleidsbeslissingen te komen waarmee stagnerende kwesties uit het slop worden getrokken. Dat dat in coalitieverband (hetzij van regeringswege, hetzij door het parlement) dient te geschieden doet hier niets aan af. Een coalitie is nu eenmaal geen verzameling exact gelijkgestemde zielen, maar een (tijdelijk) samenwerkingsverband om tot werkbare oplossingen te komen. Politieke verschillen zijn en blijven er, of men nu met één mond wenst te spreken of niet. De essentie van de politiek is dat men krachten bundelt om daarmee politieke macht aan te wenden waarmee de samenleving kan worden gediend. Maar dat kan alleen indien men het over een reeks essentiële zaken eens is, of wanneer daarover tenminste enige basale overeenstemming gevonden kan worden. Het gaat dus altijd om ideologie, ofwel opvattingen over de gewenste inrichting van de samenleving die de koers van het (voorgestane) beleid bepalen. Elke andere voorstelling van zaken is misleidend en doet afbreuk aan de essentie van wat politiek is en waar het hierbij om dient te gaan.

Maar hierbij is zoals gezegd tevens sprake van een paradox: enerzijds wordt de bevolking structureel collectief dom gehouden door een apolitieke benadering van vraagstukken te promoten, terwijl de gemoederen anderzijds tot idiote hoogten worden opgestuwd om de sentimenten maar de vrije loop te laten. Van elke 'ruzie' of faux pas wordt door de publieksmedia meesmuilend genoten omdat daarmee telkens weer 'airplay' kan worden gegenereerd. Onbeduidende zaken worden daarmee tot belachelijke proporties opgeblazen en de aandacht voor serieuze kwesties ondermijnd. Het grenzeloos personaliseren van de politiek is de doodsteek voor alles waar de democratie voor heet te staan.

Dociliteit

Waarom stellen sommigen nog altijd vertrouwen in mensen als Rutte? Wat is dat toch voor een dociele afhankelijkheid? Na een twaalfjarige regeerperiode waarmee deze man een gigantische puinhoop heeft achtergelaten gaat hij onverdroten voort om de politieke agenda van Nederland - en zelfs van de gehele EU - te bepalen en naar zijn hand te zetten. Kennelijk is het te veel gevraagd voor samenlevingen om zich van knellende navelstrengen te ontdoen en waarlijk volwassen te worden. Gewillig wordt elke oprisping van zijn kant omarmd en nagebauwd alsof het ultieme wijsheden betreffen. Steevast is het motto: 'there is no alternative' (TINA) dat we kennen uit het Thatcher/Reagan/Bush-tijdperk. Nog altijd wordt gemeend dat 'de vijand' loert en dat 'deterrence' (afschrikking) als remedie het enig juiste antwoord zou zijn. Dat geeft regeringen dan kennelijk het recht om miljarden aan de samenleving te onttrekken en burgers voortdurend op de huid te zitten. Het wordt allemaal zonder slag of stoot geslikt.

Waar blijft het redelijk alternatief voor deze onzinnige massahysterie? Er zijn immers meer dan genoeg zinnige argumenten om deze gang van zaken niet te accepteren en zich van dit monomane gepatroniseer te ontdoen. Zo gaat de voltallige EU naar de knoppen en roept men de Abstieg over zichzelf af. Dat komt fervente anti-EU adepten zoals ultranationalisten dan weliswaar prima uit, maar het blijft armetierige 'peacekeeping' (of wat daarvoor door heet te gaan) die volledig ten koste gaat van alles wat samenlevingen werkelijk behoeven zoals redelijke bestaanscondities voor allen. Veel is de afgelopen decennia al afgebroken, maar er volgt ongetwijfeld nog veel meer als het aan de diehards ligt. De prioriteiten liggen volledig uit het lood, maar zonder contestatie houden de regressieve deconstructivisten volledig vrij spel om samenlevingen naar hun rigide opvattingen te modelleren. Wees dus gewaarschuwd alvorens u gaat stemmen en daarmee (open) mandaten verstrekt. Verkiezingscampagnes zijn niet meer dan politieke marketing die bol staat van het minimalisme en tegenstellingen (c.q. verschillen) suggereert die er niet of nauwelijks zijn. De soep wordt desondanks altijd heter gegeten dat zij wordt opgediend. Zeker wanneer de bekende kongsies weer aantreden die de afgelopen decennia het beleid hebben bepaald. Want hoe meer politici en volksvertegenwoordigers bezig zijn met hun populariteit, hoe minder de pijlen op substantiële zaken worden gericht. De wereld die bij alle opwarming desondanks ijs en ijskoud blijft is echter groter dan de kleinsteedse polder. Wie persoonlijke populariteit zoekt moet niet de politiek in gaan, maar dient andere podia te zoeken. Die zijn er in overvloed.

Maar of men nu SP of PVV stemt, het zal weinig verschil maken. Althans wat de defensiemiljarden betreft. Die zijn immers behendig vastgeklonken en daaraan wordt kennelijk door niemand meer getornd. Alle 'doorrekeningen' ten spijt. In dat opzicht betoont men zich collectief nog altijd de gegijzelde van de Rutte-doctrine. Betalen dus maar en braaf het geld fourneren. Het kan niet op. De burger is immers een bodemloze pinautomaat, of ie nu goed bij kas zit of niet.

Some things will never change, that's the way it is.