Wat er te doen staat

Achteroverleunen is er deze zomer niet bij, er is veel werk aan de winkel om de ontstane ellende effectief te lijf te kunnen gaan. Want er is veel – zeer veel – dat om aandacht en serieuze behandeling vraagt. Politiek gaat tenslotte uiteindelijk over het te voeren beleid en niet om evenzovele puppets on a string.

Veel gebeurt ten onrechte in 'achterkamertjes'. Om dit ondermijnende fenomeen in te dammen een paar voorstellen, inclusief enkele korte aanbevelingen voor toekomstig beleid om uit de huidige beleidsmatige impasse te komen. 

i.                    Op de eerste plaats zal herstel en consequente inachtneming van de rechtsstaat en haar beginselen ter hand genomen dienen te worden. Daar is al veel te lang een loopje mee genomen. Zonder deze beginselen verwordt openbaar bestuur tot wild west. Niet de markt of lokale gemeenschappen ('communities') dienen met staatszaken te worden opgescheept, maar de centrale overheid dient haar grondwettelijke taken conform deze beginselen uit te voeren en daarvoor volle verantwoordelijkheid te dragen. Het decentralisatiebeleid is heilloos en contraproductief. Bovendien tast het de rechtsgelijkheid en rechtszekerheid aan. Het leidt tot willekeur, hetgeen in strijd is met art. 1 van de Grondwet.

ii.                  Ten tweede dienen de scheefgegroeide maatschappelijke verhoudingen – vooral die op sociaal-economisch gebied – te worden rechtgetrokken. Van het inkomens- en armoedebeleid is niets terechtgekomen. Te veel burgers verkeren wat bestaanszekerheden en -condities betreft in ernstig aangetaste omstandigheden. Dat is onacceptabel.

iii.                Aan contraproductieve wet- en regelgeving dient paal en perk te worden gesteld. Alles wat de samenleving 'op slot' zet is verwerpelijk en zinloos. Voortgaande bureaucratisering veroorzaakt meer problemen dan ermee wordt opgelost. Het bestuurlijk management-denken heeft haar langste tijd wat dit betreft gehad. De wildgroei in de schimmige semi-publieke sector ('quangocratisering') dient tot staan te worden gebracht.

iv.                Het omvangrijke lobbycircuit dient stevig onder de loep te worden genomen en aan banden te worden gelegd. Het 'one man, one vote-principe' mag niet door grootschalig lobbyen worden doorkruist. Subsidieverstrekking dient volledig transparant te zijn, opdat er grondige democratische controle kan plaatsvinden, in plaats van onmogelijk gemaakt.

v.                  Alle 'tax-rulings' dienen tegen het licht te worden gehouden op basis van het principe 'gelijke monniken, gelijke kappen'. De belastingdruk voor burgers dient drastisch te worden verminderd. Primaire levensbehoeften dienen wat de fiscaliteit betreft te worden ontzien.

vi.                De vele 'fondsen' die zijn en worden ingesteld om toekomstig beleid mee te financieren conflicteren met het parlementaire budgetrecht. Zulke blanco cheques mogen niet meer worden afgegeven en dienen dan ook zoveel mogelijk te worden teruggedraaid.

vii.               Voordat er beleid wordt geëntameerd en geïnitieerd dienen er doorwrochte analyses van maatschappelijke vraagstukken te worden gemaakt. Pas dan kan blijken of er overeenstemming over mogelijke beleidsalternatieven tot stand kan worden gebracht. Niet andersom. 'Overlegtafels' zoals die tot nu toe zijn ingesteld en waarbij zaken van te voren worden dichtgetimmerd en afgehamerd, zijn uit den boze. Het parlement is de enige juiste plaats waar zulke beraadslaging in de volle openbaarheid thuishoort.

viii.             Wanneer coalities op een autocratische wijze menen te kunnen regeren zal zulk een handelwijze aangevochten dienen te worden, daar de parlementaire democratie geen slaafse 'applausmachine' is, of behoort te zijn.

ix.                 Het informatierecht van het parlement dient ten volle te worden gerespecteerd en in acht genomen. Zo niet, dan handelt de regering illegitiem en ongrondwettelijk en maakt zij zich schuldig aan democratische obstructie.

x.                  Beraadslaging is méér dan 'blokjes afwerken' en 'vragen stellen'. Het politieke debat dient ten volle – ofwel in de volle breedte – te kunnen worden gevoerd en zo min mogelijk aan (apolitieke) restricties te worden onderworpen. Politieke partijen dienen hun woord-voerders zo min mogelijk in een keurslijf te persen. Of zij nu regeringsverantwoordelijkheid dragen of fractieleden zijn. Niet de angstvalligheid dient te regeren, maar het vertrouwen in oordeelsvorming en het gezonde verstand. Slechts zulke gerichtheden leiden tot zinnige politiek, al het andere is bij voorbaat tot mislukken gedoemd. Neuzen staan nimmer dezelfde kant op. Wie anders meent heeft of geen besef wat wat politiek in essentie omvat, of steekt zijn kop in het zand. Het sluiten van compromissen moge onafwendbaar zijn, dat wil niet zeggen dat compromissen bij voorbaat vaststaan of kunnen worden geëist. In dit opzicht is er geen 'wij'.

Slechts indien men bereid is zich naar deze uitgangspunten te richten is er kans op herstel en kan er vooruitgang worden geboekt. Welke coalitie ook moge aantreden. Indien de media er wat de aanstaande verkiezingen betreft wederom een compleet entertainmentcircus van maken, zoals doorgaans het geval is, moet men niet verbaasd zijn dat de politieke cultuur geen haar verandert en dat de nietszeggende propagandistische cliché's wederom de boventoon zullen voeren. Daarmee schiet de kiezer noch samenleving iets op. Slechts doorwrochte bevraging op uitgangspunten, doelstellingen en plannen, plus het betrachten van de nodige distantie zal inzicht kunnen geven in wat partijen wat hun samenlevingsvisie aangaat voor ogen staat en waarom zij menen dat hun visie de betere zou zijn, dan wel de voorkeur zou verdienen. Van vooringenomenheid kan geen sprake zijn. Die les zou onderhand geleerd mogen worden. Veel werk aan de winkel kortom voordat een nieuwe lente zal kunnen aanbreken.
Een en ander betekent wel dat een stoelendans voorlopig niet aan de orde is voordat de kiezer heeft gesproken en duidelijk wordt naar welke beleidsrichting de voorkeur uitgaat. Het prematuur claimen van posities, dan wel zulks suggereren, is een belachelijke vertoning van zelfoverschatting en strookt niet met de ontstane politieke werkelijkheid. Vooral daar nogal wat partijleden momenteel alle kanten uitwaaieren om hun heil elders te zoeken. Velen hebben er geen zin meer in — en niet onbegrijpelijk, want de huidige politieke partijcultuur biedt feitelijk maar minimale mogelijkheden om daadwerkelijk iets toe te voegen of 'verschil te maken'. Alle (veronderstelde dan wel gewenste) machtsposities dienen kortom eerst opnieuw te worden bepaald en vastgesteld. Pas dan zal blijken of 'claims' mogelijk zijn of niet en of alle speculatie gegrond is geweest. Geen enkele partij heeft op voorhand welk 'recht' dan ook.
Maar ja, politiek moet evenals talloos andere zaken worden verkocht. Ofwel zoals een zelfvoldane architect over een van zijn gebouwde ontwerpen verklaarde: 'het lijkt nergens op, dus ben ik er heel tevreden over'. De nimmer aflatende propagandamachine zal haar 'verkwikkende' werk blijven doen. Daarover geen illusies. De geborneerde stompzinnigheid zal onverminderd blijven doordenderen.

Ojee… (ach gut)

Menig publieksmedium zoals de NOS, Volkskrant, het Financieele Dagblad, NRC, Trouw en andere jammeren om het hardst over de ontstane politieke situatie, maar erg 'substantieel' is het allemaal niet:

'Ojee, wat nu met Rutte? Zou hij nog ergens aan de bak kunnen komen?'
'Zal er een opvolg(st)er kunnen worden gevonden?'
'Zou BBB wel genoeg kandidaten kunnen leveren?'
'Hoe moet het nu verder met het stikstofprobleem?'
'Zou Jetten mans genoeg zijn?'
'Zal van der Plas tegen de electorale weelde bestand zijn?'
'Zal het CDA overeind kunnen blijven?'
'Wordt Klaver de loopjongen van Timmermans?'
'Zullen er wel genoeg huizen worden gebouwd?'
'Zullen er nog asielzoekers buiten moeten slapen?'
'Zal de inflatie burgers niet nekken?'
'Worden er straks nog wel voldoende elektrische auto's verkocht?
'We blijven Zelenski toch wel steunen?'
'China zal toch niet de baas over ons gaan spelen?
'Zullen de verkiezingen een coalitie mogelijk maken?'
'Zal het begrotingsbeleid nog wel solide blijven?'
'Blijven de mensen hun belasting wel netjes betalen?'
'De neuzen blijven toch wel dezelfde kant op? Het loopt toch niet uit de hand?'

Enzovoort, en zo verder...
Allemaal vragen die secundair, dan wel marginaal, misplaatst, of volledig 'out of context' zijn. De suggestie die hiermee wordt gewekt is alsof problemen plotseling uit de lucht zijn komen vallen en alsof (louter) de val van het kabinet deze zou hebben veroorzaakt. Quatsch natuurlijk zoals iedereen weet, maar dat deert commentatoren blijkbaar niet. Er moet wat te 'bevragen' blijven. Tja, wie niet verder kijkt ziet nimmer iets aankomen. Dan is het elke dag weer opnieuw '(nieuws)feest'.

Wie heeft het nog over de regressieve beleidswending die in de jaren negentig met 'paars' werd ingezet en tot en met de val van Rutte IV is voortgezet? Wie nog over de massieve verzelfstandiging en privatisering van de publieke sector die daarmee nagenoeg werd onttakeld? Of over het 'nieuwe management' dat het openbaar bestuur is gaan bevolken en bestieren? De technocratie wordt niet meer 'im Frage' gesteld (zo dit al gebeurde). Zo ook ten aanzien van uitdijende financiële machtsstructuren en de voortgaande oligarchisering van de markt. Te lastig allemaal en 'niet geschikt' voor de nieuwskolommen, zo wordt ten onrechte gemeend. Dan maar liever wat patroniseren en de burger de zwarte piet toespelen. Da's wel zo 'huiselijk' en 'verteerbaar' (wanneer men zichzelf buitensluit althans). Beetje 'discriminatie', beetje 'onrecht' gelardeerd met wat 'persoonlijke verhalen' te hooi en te gras — daar moet men het mee doen. Fantastisch die 'diversiteit', wat een bedroevende diepgang. Leve de commotie…

De tragiek van het (politieke) bestaan

Men kan elkaar nog zoveel over de rug wrijven en menen elkaar 'vast te houden', het politieke bestaan is daarmee allerminst een uitgemaakte zaak. Onderhuids broeit het immer en de messen zijn zogezegd altijd geslepen, hoe 'ongedwongen' men het métier ook moge voorwenden. Niet verwonderlijk dat deze slangenkuil voor velen geen aantrekkelijke optie is. Niet veel anders is het overigens voor wat het leven in de samenleving betreft gesteld. Ook daar geldt een geharnaste pikorde die niet te onderschatten valt, alle gesuggereerde egalitarisme ten spijt. Leed en tragiek gaan hand in hand, maar komen lang niet altijd als zodanig aan de oppervlakte. De werkelijkheid is daarom zeker niet wat het doorgaans lijkt. De strijd om het bestaan wordt scherper op de snede gevoerd dan de (persoonlijke en collectieve) beeldvorming suggereert. Dat gaat aanmerkelijk verder dan koopkrachtplaatjes of kostencalculaties. Daarom staat de politieke werkelijkheid vaak nogal ver af van datgene wat burgers (moeten) meemaken en ervaren. Een 'kloof' is er derhalve in dit opzicht sowieso, hoe 'betrokken' de politiek ook bij de samenleving voorgeeft te zijn. 'Goede bedoelingen' zijn anders gezegd geen garantie voor effectieve daadkracht en wellicht zelfs niet eens een indicatie of onderscheidende (bepalende) factor daarvoor. Er is beduidend méér nodig om tot (goede, aansprekende) resultaten te komen, zoals kennis van zaken, analytisch vermogen en doortastendheid. Wanneer het hieraan ontbreekt zal er weinig van alle goede bedoelingen terechtkomen. Politieke retoriek kan daarom net zo fnuikend zijn als het zich vastklampen aan wensdromen of idee-fixen. Om over dogmatische stokpaardjes nog maar te zwijgen. Politiek bedrijven vanuit 'schuttersputjes' en elkaar bestoken met drogredenen zet zaken muurvast en houdt alle gewenste vooruitgang onherroepelijk tegen. Dit is de feitelijke tragiek van een politiek stelsel dat weliswaar 'pluriform' heet te zijn, maar in de praktijk nogal monolitisch is. Als er bijvoorbeeld wordt gezegd dat mensen prima voor zichzelf kunnen zorgen, is dat even illusoir als beweren dat zij hulpbehoevend en 'dus zwak' zijn. Afhankelijkheid moge als structureel gegeven voor een niet onaanzienlijke groep aan de orde zijn, dat betekent niet dat zulk een samenlevingsbrede diskwalificatie op zijn plaats is. Zo zijn er talloze andere voorbeelden van gemeenplaatsen die in de politieke en bestuurlijke gremia welig tieren, maar geen recht doen aan de feitelijke omstandigheden van mensen.

Dat zal nog erger worden wanneer de uiterst ambitieuze maar eigengereide Europese klimaatpaus Timmermans het politieke speelveld in Nederland betreedt. Maak dan uw borst maar nat, want dan zal het milieufundamentalisme nog bizardere vormen aannemen en 'klimaat' de allesbepalende meetlat worden waarlangs alle voorstellen zullen worden gelegd als het aan hem en zijn PvdA/GroenLinks-kompanen, alsook de D66-secondanten ligt. Niks welvaartsdeling of ongelijkheid, maar koste wat kost doordenderen alsof er helemaal geen maatschappelijke verschillen (of scheidslijnen) meer zouden bestaan, zoals men reeds volop rond het gevoerde klimaat- en milieubeleid heeft kunnen constateren. Dan valt het te hopen dat er (wederom) flink wat tegenwind zal opsteken die dit soort doldriestheid weet te pareren en af te straffen en dat deze exercitie zijn Waterloo wordt. De noodzaak voor robuust verzet neemt hierdoor alleen maar toe. Het wordt wederom een hete herfst.
Maar men vergisse zich niet, wat voor 'links' moet doorgaan is dat allerminst. De sociaaldemocratie is nadat PvdA en D66 zich met 'paars' tot het neoliberalisme bekeerden al decennia geleden ter ziele gegaan, zoals ook de wending tot het milieufundamentalisme weinig met robuuste progressieve politiek te maken heeft. De periode-Rutte moge dan voorbij zijn, de ideologie van markteconomisch en technocratisch pappen en nathouden is dat allerminst. Dat had men in de sociaaldemocratische dagen van weleer wel anders aangepakt, maar ja die 'veren' dienden te worden afgeschud om 'bij de tijd' te blijven. Zo ook nu: dezelfde wijn in de bekende zakken, maar nu gelardeerd met een overkill aan 'sustainable' en 'klimaatneutrale' retoriek. Het mocht wat. Dat is niet die 'andere politiek' waarop de samenleving zit te wachten, noch baat bij heeft. Zonder rekenschap van het eigen aandeel in het jarenlang gevoerde neoliberale beleid wordt het niks met welke doodgeverfde 'droomkandidaat' ook.