De sociale context van interpersoonlijke relaties en verhoudingen is dermate veranderd dat samenkomsten (van welke aard ook) niet meer zozeer spontaan totstandkomen, maar kennelijk moeten worden georganiseerd. Een kwestie van ‘juist management’ derhalve. Daar lust men wel pap van, het entertainment kan niet op. Het is een complete industrie geworden. Maar daar zit dan ook de kneep, want zonder enige inhoud van betekenis blijft al dit ‘georganiseer’  – hoe omstandig ook uitgevent – gratuit. We kennen weliswaar de prijs van veel zaken, maar de waarde ervan ontgaat de meesten en blijft duister. De gekunstelde kunstmatigheid doet afbreuk aan de waarde die intermenselijk contact zou kunnen hebben, tenzij het geforceerde karakter van al het ‘wij’ zou worden losgelaten. Dat vergt echter een andere benadering van samenkomst en samenzijn, alsook een frisse blik ten aanzien van de rituelen die plichtmatig worden betracht. De tekenen wijzen daar vooralsnog niet op. Sterker nog, rituelen worden stelselmatig opgepompt om maar de indruk te wekken dat ’we’ (‘met z’n allen’) consciëntieus bezig zijn. Was dat maar het geval. Lang leve de lol(ligheid). Maar relativerende humor en zelfspot hebben het reeds lang tegen de minimalistische zakelijkheid van de marketing afgelegd. Het wordt tijd dat dit minimalisme wordt verlaten en dat er afstand wordt genomen van de neiging om het ganse leven vanuit deze termen te bezien en te benaderen. De burger blijft tenslotte zowel opdrachtgever als financier van staat en overheid. Daarbij past geen ondergeschiktheid en zeker geen moralistisch paternalisme. Maar dat vergt enige (politieke) volwassenheid en adequate positiebepaling met duidelijk onderscheiden verhoudingen. Die zijn vooralsnog ver te zoeken. 

Zelfoverschatting

«Zelfverantwoordelijke zelfbepaling» noemde pedagoog Langeveld de (groei naar) volwassenheid. Welnu, zowel van ‘verantwoordelijkheid’ (nemen en betrachten) als van (positie)bepaling is heden ten dage nauwelijks (meer) sprake. Zeker de generaties die gedurende de jaren ’60 en erna zijn geboren ontberen ten ene male zulke gerichtheden. Men verlaat zich volledig op marktmechanismen in de veronderstelling daarmee een juiste (‘slimme’) keuze te maken en er zo helemaal ‘bij te horen’. ‘Carrièremogelijkheden’ liggen dan immers in het verschiet. De maatschappelijke concurrentie (op de arbeids- alsook de woningmarkt) is evenwel fors, dus wie zich niet ten volle conformeert beneemt zich zulke kansen en mogelijkheden (en betoont zich een ‘loser’) zo is de leidende gedachte. Intussen is de volledige samenleving verwikkeld geraakt in een meedogenloze ratrace die niets of niemand ontziet. De gevolgen zijn zoals bekend ingrijpend.

Tja, dat heeft met ‘idealisme’ allemaal niet zoveel van doen, ook al waant men zich ‘bij de tijd’. De kost(en) zullen immer voor de baat uit blijven gaan, of men zich nu rijk rekent of niet. Was het maar zo zoals Langeveld betoogde dat socialisatie gepaard ging met een (collectief) verantwoordelijkheidsbesef. Dan zouden cynisme en hypocrisie ook niet zo welig tieren als nu het geval is. Valt er van veertigers en vijftigers in dit opzicht nog veel te verwachten? Dat kan ernstig worden betwijfeld. De maatschappelijke sporen zijn diep getrokken en niet zo makkelijk uit te wissen. Ook nieuwere generaties blijken al danig met het marktvirus geïnfecteerd, hetgeen zich ook ongetwijfeld in politieke voorkeuren zal (blijven) vertalen. ‘Soldaatje willen spelen’ biedt voor de gevolgen van deze gerichtheid geen soelaas hoezeer dit momenteel ook wordt gepromoot, want het vuile werk zal altijd door gedweeë volgelingen moeten worden opgeknapt en oorlogsvoering is nu eenmaal wat anders dan vrijblijvend ‘gamen’. Wie (zijn/haar) kansen denkt te kunnen berekenen realisere zich dat profit en loss altijd keerzijden van deze calculerende medaille zullen blijven en dat men gevolgen niet kan ontlopen. Zelfoverschatting komt zichzelf vroeger of later altijd tegen. Zowel op individueel als op collectief (nationaal) niveau. Elke generatie die zich overgeeft aan willoos conformisme in de veronderstelling daarmee ‘aan het roer’ te zitten en 'in control' te zijn is bij voorbaat lost. (Het enige dat men bestiert is het eigen privé-bedoeninkje - en dan nog). Nee, ‘volwassen’ zijn we zeker bij lange na nog niet.

Zo ook de Engelsen. Zij zijn sinds het Thatcher-bewind opmerkelijk Amerikaans georiënteerd geraakt en identificeren zich volledig met de Amerikaanse denk- en levenswijze. Nederland volgt al jaren gedwee het Angelsaksische voorbeeld. Met ‘the continent’ had men al nooit zoveel op, maar Europa is nu nog slechts een willig vehikel voor de VS. Zelenski heeft dat goed begrepen. Van enige ‘zelfbepaling’ is dan ook geen sprake. De geostrategische belangen die ermee zijn gemoeid zijn echter immens. Want zolang de Unie geen zelfstandige positie weet te bepalen zijn de kansen op gebalanceerde containment nihil. Men kan nog zoveel militaristische woordvoerders het voortouw willen laten nemen en de aanjagende propaganda willen opvoeren, het zal de lieve vrede niet baten noch bewerkstelligen. Daarvoor zijn andere gerichtheden nodig, alsook onontkoombaar. Maar ondanks dat dit al tijden lang door zeker niet de geringsten onder de analisten wordt aanbevolen gaat men onverdroten op dezelfde weg voort. Met de burgerbevolking hebben de EU-leiders en woordvoerders blijkbaar niet zoveel te schaften, met de oligarchische oorlogscoterie kennelijk des te meer. Alles gaat over de hoofden en preferenties van burgers heen zonder hen ook maar enigszins in de materie te willen kennen of te betrekken. Maar hun wel en wee staat wel op het spel en dat is onverteerbaar voor eenieder die gedwongen wordt de ontwikkelingen met lede ogen aan te zien. Europa heeft zich met open ogen in een onmogelijke catch-22 situatie laten manoeuvreren en slaat zich daarvoor nog op de borst ook. Wat drijft zulke bewindspersonen nu eigenlijk? Een blinde Atlantische gerichtheid dient geen zinnig Europees doel maar levert de Europese bevolking met huid en haar aan grillige machtsbelangen uit waarvoor elke weldenkende politicus zou terugdeinzen. Zulk een weldenkendheid is echter ver te zoeken. Zowel de politieke als de mediacultuur is tot op het bot verrot. Men is vervreemd geraakt en staat volledig buiten de werkelijkheid. De tol zal hoog zijn als men niet oppast. 

Ook in de bestuurlijke cultuur wemelt het van de zelfoverschatting en zelfingenomenheid. Zo werd het orakel van de Nederlandse Bank onlangs drie dagen achtereen geraadpleegd om zijn licht over de financiële situatie van de samenleving te laten schijnen alsof deze bestuurder daarmee de belangen van de Nederlandse burger zou dienen, dan wel voor ogen zou hebben. Welnu, dat was (wederom) niet het geval. De Nederlanders moesten wat hem betreft het Amerikaanse voorbeeld (sic) maar volgen en de handen uit de mouwen steken zodat 'de welvaart' werd veilig gesteld. Dan kwam alles wel goed. De late echo van bankier Ruding klinkt nog na. 1 Het probleem met de oplopende inflatie werd veroorzaakt door de voortdurend oplopende productiekosten en prijsstijgingen. Maar over de fors achterblijvende inkomens- ontwikkeling waardoor de kloof tussen inkomens en basale kosten voor primaire levensbehoeften almaar groter wordt en daardoor ook de geldontwaarding hand over hand toeneemt, werd niet gerept. Zo kennen we de Nederlandse Bank als vanouds ten voeten uit: goed voor de portemonnee van enkelen, maar slecht voor het ‘gewone volk’. Knot heeft vanuit zijn ivoren toren makkelijk praten - krijgt rode lopers bij de vleet, maar nauwelijks enig weerwoord. Zo is het uiterst comfortabel bestuurdertje spelen. Wie doet er nog een duit in het zakje? 

Ten finale: de linker- en de rechterhand

Weet de politieke linkerhand (nog) wel wat de rechter doet, en vice versa? Men verkettert elkaar, maar het onophoudelijke minimalistische gekrakeel leidt tot niets. Politiek links krijgt zowel nationaal als internationaal veel kritiek en de schuld van veel zaken die mis zijn gelopen. Dat is zeker lang niet altijd terecht, maar anderzijds heeft links zich wel schuldig gemaakt aan bestuurlijk-bureaucratische verdwazing en een hypocriet-opportunistische opstelling met betrekking tot het gevoerde neoliberale beleid van de afgelopen decennia. Dat zijn onmiskenbare verwijten die niet zomaar terzijde geschoven kunnen worden, ondanks dat ook rechts veel boter op het hoofd heeft en van geen beleidsmatige aberraties wil weten. Een ernstig geval van de pot en de ketel met andere woorden.

Links is evenals rechts evenwel nooit een ‘monolitisch blok’ geweest, zodat men zich goed dient te realiseren waarover men het bij deze dichotomie heeft. Links krijgt ontegenzeggelijk veel op haar bord, maar rechts vanwege de ernstige consequenties van de jarenlange volgzaamheid van links zeker niet minder. Men zit kortom in hetzelfde schuitje en is tot elkaar veroordeeld. Links kan de vermoorde onschuld blijven spelen, maar dat zal de driestheid van rechts niet verminderen. Net zomin als rechts om zowel oorzaken als gevolgen van het aangehangen marktliberalisme niet langer heen kan. Zaken zullen onder ogen moeten worden gezien, hetgeen wil zeggen dat zal moeten worden erkend dat men van links tot rechts een achterhaald economisch marktmodel heeft omarmd dat allerwegen failliet is gebleken. Pas dàn zal er een begin met herstel kunnen worden gemaakt. Niet eerder.
Maar dat zit er echter helaas niet in, want Kok die het reactionaire ‘karwei van Lubbers’ grondig afmaakte is door de sociaaldemocraten nagenoeg onaantastbaar en boven alle twijfel verheven verklaard, en over de Rutte-periode en zijn beleid wil niemand het meer hebben. Dat zijn immers ‘gedane zaken’. Dus wat verwacht men verder nog van deze volledig in zichzelf gekeerde politieke schuttersputjesconstellatie? Wijsheid? Moed? Wonderen? U mag het zeggen…

---

[1] De VS als ‘moreel’ leider van de vrije – rechtsstatelijke – wereld? Dat is nu volledig uit den boze gezien de (nog door de Amerikaanse Senaat te accorderen) wet die ‘medewerking aan vonnissen van het Internationale Strafhof tegen bondgenoten van de VS’ (sic) dreigt te sanctioneren. Daarmee wordt de gehele internationale rechtsorde inclusief de VN naar de prullenbak verwezen en betoont men zich minstens even cynisch als de gedoodverfde rivalen Rusland, China en anderen. 
Rechtsstaten zouden dat niet moeten accepteren en de VS op straffe van uitsluiting (uit de VN alsmede de Veiligheidsraad) in reconventie met sancties moeten dreigen indien men zich niet bezint. Men is in de VS onzinnig bezig – ja zelfs op het fascistische af – want iedereen die de rechtsorde naast zich neerlegt en meent boven de wet te staan laat zich kennen als een doldwaze brokkenpiloot die niets om mensenrechten geeft. Wie zulke gerichtheden nog als ‘zinnig’ wenst te bestempelen, of nog erger als ‘voorbeeld’ wil navolgen, is niet goed bij zijn hoofd. Het blijkt al met al niet om mensenrechten te gaan, maar om drieste economische en militair-strategische belangen die even grillig als opportunistisch zijn. ‘Rechten’ zijn kennelijk ‘ad hoc’ en aangegane overeenkomstige (statelijke) verplichtingen gratuit. Dat is een ontwikkeling die nog aanzienlijke gevolgen kan hebben indien de wereldgemeenschap hiertegen niet in beweging komt. De ‘as van het kwaad’ blijkt zich ook over zichzelf 'democratische rechtsstaten' noemende landen uit te strekken. En zeker indien andere vergelijkbare staten dit ‘voorbeeld’ volgen of vergoelijken. Daarmee vervalt het recht van spreken en is al het eigengereid handelen in dit opzicht illegitiem en illegaal.