De kogel door de kerk

Waar de (politieke) secularisatie ontspoorde daar grijpt Omtzigt met zijn kersvers opgerichte partij Nieuw Sociaal Contract in en neemt het heft in handen. Een majeure stap met grote gevolgen voor het beleid dat gedurende tientallen jaren is verrommeld en ontregeld. Het was te voorzien na alle debacles rond toeslagen, gaswinning, energietransities, woningnood, pensioenen en oplopende maatschappelijke ongelijkheid. Alle tekenen wezen er op dat een omslag in de lucht hing en dat de burger de hypocriete wankelmoedigheid beu was. De hovaardige technocratische managementcultuur beet zich uiteindelijk in eigen staart en toen de kopman te langen leste vertrok zakte het wankele kaartenhuis volledig in elkaar.

Alles bij elkaar genomen is er onnoemelijk veel nodeloze schade aangericht die linksom of rechtsom zal moeten worden hersteld. Daarom dient de overheid haar grondwettelijke functies en taken te hernemen en zal de disproportionele verhouding tussen staat/overheid en markt weer in evenwicht moeten worden gebracht. Precies de speerpunten van Omzigt's partij: «goed bestuur; betaalbare basisvoorzieningen en bestaanszekerheid». Dat er geen panacea's zijn is duidelijk. Vandaar dat men zegt te zullen streven naar adequate en effectieve oplossingen. Een redelijk uitgangspunt waarmee zinnig perspectief wordt geboden. Maar daarvoor zullen op zijn minst wel de beleidsterreinen Justitie, Binnenlandse Zaken, Sociale Zaken en Financiën moeten (kunnen) worden geclaimd. De kiezer bepaalt of zulks mogelijk is. Vandaar dat er door de oude garde zenuwachtig voor en achter de schermen wordt gedelibereerd om zulk een aardverschuiving te kunnen 'hanteren'. Het CDA (of wat er van over is) zal worden leeggetrokken. 'Timmermans' is voor velen geen optie – zoals velen ook de VVD en D66 behoorlijk zat zijn – zodat Nieuw Sociaal Contract en BBB in electoraal opzicht ongetwijfeld hoge ogen zullen gaan gooien. Veel hangt echter af van de kwaliteit van de aan te trekken kandidaten en de wijze waarop het concrete verkiezingsprogramma zal worden vormgegeven. Er gloort na alle duisternis in elk geval weer licht aan de horizon. Het worden bijzondere verkiezingen met unieke kansen voor een wending die te lang is verwaarloosd en op zich heeft laten wachten. Maar beter laat, dan nooit. De mens is tenslotte meer dan een melkkoe of productiefactor.

Wanneer Omtzigt zijn plannen wil kunnen uitvoeren zal Nieuw Sociaal Contract een machtsfactor van betekenis moeten worden. Dat betekent dat kiezers in alle kiesdistricten de kans moeten krijgen om op de partij te stemmen en dat de vruchtbare parlementaire samenwerking met BBB en SP in effectieve beleidsmacht zal moeten worden omgezet. Pas dan kan een regeringsmandaat werkelijk vruchten afwerpen. De tijd van (marginaal) oppositie voeren is voorbij. Nu het echte werk. Da's even wennen...

Stille (en verstilde) krachten – een tussenstand

Omtzigt staat goed in de peilingen en kan nog verder stijgen (augustus). De coalitie verliest maar liefst 42 zetels! (zie tabel 1, I&O). Daarmee lijkt de politieke wending een feit te worden. Maar onderschat 'Wageningen' niet. Wageningen is een aanjager van klimaat- en milieuverdwazing, met tentakels in tal van politieke en bestuurlijke lagen in de samenleving. Onder de vlag van biosciences worden studenten niet aflatend aangezet tot het koortsachtig verzamelen van data om daarmee de gedragingen van de natuur in kaart te brengen en zo mogelijk naar gewenste hand te zetten. Daar spinnen milieupartijen weliswaar garen bij, maar is geheid vragen om moeilijkheden. Want ten eerste laat de natuur zich niet zo makkelijk in modellen 'vangen' en ten tweede nog minder ringeloren. Wie anders meent betoont zich een monomane cijferfetisjist en een loopjongen van klimaatgoeroes. Wetenschap behoort zich hiervan te distantiëren en een onafhankelijke koers te varen, maar dat is kennelijk te veel gevraagd. Men laat zich maar wat graag de propagandistische rol toebedelen die vele klimaatprotagonisten welgevallig is. De samenleving wordt bestookt met discutabele premissen die voor 'feiten' moeten doorgaan, net zoals vele managementwijsheden nog altijd als onomstotelijk worden gepresenteerd. Veel onderzoek wordt bovendien 'in commissie', ofwel ten bate van belanghebbenden uitgevoerd. Belanghebbenden die evenwel niet gebaat zijn bij een al te kritische of genuanceerde benadering. Zo 'onafhankelijk' en 'neutraal' als het lijkt is dit daarom allemaal niet. De verstrekte geld- en subsidiestromen spreken boekdelen voor wie zich erin wil verdiepen. Wat geldt voor Wageningen geldt ook voor tal van adviesorganisaties en consultancybureaus die als ware freeriders gretig uit de subsidiepotten mee-eten. Deze schimmige wereld houdt zich dan ook liever schuil achter de coulissen. Want bij al te veel exposure zou het publiek wel eens de schellen van de ogen kunnen vallen en dat moet koste wat kost worden voorkomen. Hoewel Timmermans en consorten hameren op 'klimaat' blijkt dit voor veel kiezers een minder pregnant issue. De combinatie PvdA/GL moge gezien de virtuele winst dan wel een zekere aantrekkingskracht uitstralen, zij legt het duidelijk tegen Nieuw Sociaal Contract (NSC) af. Daarmee stevent het nieuwe parlement af op een flinke confrontatie tussen de gelederen van Omtzigt en Timmermans. Bij een mogelijke samenwerking tussen NSC, BBB, SP en PVV moet men volgens de laatste peilingen rekening houden met een serieus zetelaantal van zo'n 62 zetels. Te weinig voor een meerderheid, maar andere mogelijkheden lijken er vooralsnog niet te zijn. De huidige coalitie komt niet verder dan 36 zetels. Zelfs wanneer PvdA/GL zich ondanks alle kritiek en oppositie hierbij zou aansluiten komt men nog altijd niet verder dan 64 zetels. Een patstelling dreigt derhalve. De veronderstelde – en met alle kracht geëntameerde – 'links-rechts polarisatie' van Timmermans zal evenwel een afleidingsmanoeuvre blijken die meer electoraal-strategisch dan inhoudelijk ingegeven lijkt te zijn en weinig met de politieke realiteit te maken heeft. Zeker wanneer we de wankelmoedige opstelling van de PvdA ten opzichte van achtereenvolgende kabinetten gedurende de afgelopen decennia in ogenschouw nemen. Ook GroenLinks betoonde zich zoals bekend vaker een al te gretige beleidspartner. De vraag is of de kiezer daar in tuint, maar dan nog. Met het CDA is het in elk geval gedaan, zodat de tandem VVD-CDA is uitgespeeld. Ook D66 krijgt de rekening voor haar hybris gepresenteerd en zal als marginale partij op haar nagels moeten bijten. De aardverschuiving valt niet meer te stuiten. Ook niet door Timmermans. Bij alle commotie over 'versplintering' zien we bovendien dat een aantal partijen nauwelijks of geen zetels meer haalt. Dat geldt niet alleen voor het CDA, maar ook voor FvD, 50+, Bij1 en BvNL. Dat betekent dat in tegenstelling tot wat velen menen de spoeling 'dunner' wordt (15 in plaats van 18 fracties), maar dat de posities duidelijker zullen kunnen (en moeten) worden afgebakend. De kiezer zal erop aansturen en met minder geen genoegen (meer) nemen. Veel onheuse en contraproductieve wet- en regelgeving zal van tafel moeten en als het even kan moeten worden teruggedraaid. De Timmermans- en D66-gekte heeft de samenleving al te veel nodeloze schade toegebracht, zoals ook de neoliberale illusies hun verwoestende werk hebben gedaan. 1 De politiek zal bij zinnen moeten komen nu het nog kan. 

Dat er sprake zou zijn van een christendemocratische 'revival' zoals sommigen beweren is grote onzin. Het CDA vertoont haar laatste stuiptrekkingen en voormalige christendemocraten hebben allang afstand genomen van de neoliberale koers die deze partij al decennialang heeft gevaren. De zogenaamde 'gemeenschapswaarden' die men gemeenschappelijk zou aanhangen vinden we zeker niet exclusief terug bij nieuwe partijen als BBB en Nieuw Sociaal Contract. Ook de VVD en D66-liberalen omarmen evenals de sociaaldemocraten het 'Wij' als waren zij allen fervente corporatisten. Zonder steun van zowel de sociaaldemocraten, christen-democraten als de sociaal-liberalen had het neoliberalisme evenwel geen vleugels kunnen krijgen. Neocorporatisme en neoliberalisme bleken beleidsmatig lange tijd hand in hand te gaan, maar die tijd lijkt voorbij nu de voltallige gemeenschap in grote problemen verkeert en de selectieve (disproportionele) belangenbehartiging lijkt uitgespeeld. Het corporatistische 'Wij' is evenals het individualistische 'Ik' aan revisie toe. Dat lijkt in elk geval de opdracht die voorligt. Het sociaal contract omvat derhalve niet alleen de verhouding burger-staat, maar zeer zeker ook de onderlinge sociaal-maatschappelijke verhoudingen. Decentralisatiepolitiek biedt echter zoals eerder betoogd en uiteengezet geen soelaas voor geërodeerde institutionele (rechtsstatelijke) structuren. Ook deze bestuurlijke versnippering zal moeten worden tegengegaan wil men de malaise die hiervan het gevolg is kunnen keren. Politieke samenbinding zal daarbij in gemeenschappelijke belangenbehartiging gevonden dienen te worden die uitstijgt boven al te gemakzuchtige en gratuite belangenretoriek die slechts deelcategorieën ten voordeel strekt. Ongelijkheidsbestrijding die te lang is verwaarloosd is en blijft daarom het hoofdthema en de gezamenlijke (politieke) opdracht. Welke ideologische 'denominatie' men ook aanhangt.

[1] Al het gedoe over de herkomst van het neoliberalisme (al of niet als zodanig gekenschetst en getypeerd) en de backlash hieromtrent laat overigens onverlet dat deze ideologie nog altijd pregnant in de beleids- en managementgremia aanwezig is en deze domineert. Voor ware analytici een wrange bevestiging van het feit hoezeer men jarenlang de plank heeft misgeslagen en nog altijd grote moeite heeft de impact van deze oriëntaties op haar juiste waarde te schatten. Zelfs na 40 jaar beleidsafbraak. Wonderlijk en veelzeggend. Degenen die nu opzichtig en met veel bombarie worden opgevoerd als 'critici' waren oorverdovend afwezig toen het er rond de eeuwwisseling om spande: veelal te jong, te gepreoccupeerd en te verblind. Of simpelweg te onbenullig. Dat wreekt zich nog altijd. Zowel in het beleid als in de beschouwingen. 

Alhoewel nieuws- en actualiteitenmedia veelal nog in de 'Rutte-modus' verkeren en het lobbycircuit als vanouds op volle toeren draait, dient het voortgaande beleid van het demissionaire kabinet in de volle breedte controversieel te worden verklaard daar het gevoerde beleid in menig (financieel-economisch en rechtsstatelijk) opzicht allang controversieel was (to say the least). Daarentegen tracht het kabinet het zo voor te stellen alsof zaken één op één geregeld worden, zoals armoedebestrijding die uit extra accijnzen 'betaald' zou worden. Dat is misleiding ten top, want alle bestedingen worden immers uit de algemene middelen gefinancierd. De burger betaalt 'gewoon' voor elke gril en oprisping: van ongebreidelde subsidieverstrekking tot het sleutelen aan digitale systemen, van consultancy-wildgroei en comfortabele dienstreizen tot prestigeprojecten of symboolpolitiek — en wat niet al, zoals de burger ook alle kosten voor de (vermarkting van de) gezondheidszorg en obsessieve militaire operaties ophoest. Het anders willen suggereren komt op niets minder neer dan al te doorzichtige legitimering voor selectieve belastingverhogingen. Wie hierin nog intuint laat zich kennen als een wel al te gemakkelijk doelwit voor grijpgrage tentakels. 'Handen af', is derhalve het motto. Want nog even en de club is vertrokken. Een enorme puinhoop achterlatend. Dat zeker.