Succes en falen

De informatievoorziening over de (pathologische) keerzijden van onze ‘succesmaatschappij’ is ronduit bedroevend. Zeker bij een gebrek aan contextuele duiding. Daardoor ontstaat er een totaal vertekend beeld, alsof alles – behoudens ‘wat armoedeverschijnselen en ontspoorde mensen’ – eigenlijk wel koek en ei zou zijn. Een grote maar onnodige makke die met meer gerichte aandacht voor GGZ en aan-verwante problematiek in evenwichtiger banen zou kunnen worden geleid.

De kerngedachte die ten grondslag ligt aan het idee dat er over het algemeen weinig reden is tot geweeklaag komt erop neer dat opleiding en baan garant staan voor voorspoed en geluk en dat mensen dit ook grotendeels zelf in de hand hebben. Bedrijven zorgen voor werkgelegenheid en zolang die niet in de wielen worden gereden komt alles goed, zo wordt verondersteld. Dit is het simpele maatschappij-beeld van de kleine burgerman die niet geplaagd wordt door een al te brede belevingshorizon en daarin door omroepen als WNL en SBS in navolging van zenders als CNN en Fox News en de financieel-economische pers niet aflatend wordt bevestigd. Voor zichzelf schrijft men succes toe aan eigen inspanning, en falen aan anderen of externe factoren. Bij de beoordeling van het succes dan wel falen van anderen wordt precies de omgekeerde redenering toegepast. Dit is de meritocratische (attributie)paradox die de kern vormt van het opportunistisch meten met twee maten met betrekking tot succes en falen, maar die men ook kan herkennen in de ambivalente wijze waarop het overheidshandelen wordt bezien. De overheid dient afstand te houden, wet- en regelgeving te beperken en de belastingen laag te houden. Dat is goed voor de economie en de bedrijvigheid, maar vereist matiging van de collectieve uitgaven (met uitzondering van die voor veiligheid, bestrijding van de criminaliteit, politie en defensie). Bij een terugvallende economie of tegenvallende bedrijfsresultaten moet men echter op de overheid kunnen terugvallen. Ook moet de overheid zorgen voor een ‘gunstig investeringsklimaat’ en adequate infrastructurele voorzieningen. De markt bepaalt kortom, de overheid is aanvullend zoals ten aanzien van susidieverstrekking ter versteviging van marktposities en het veiligstellen van werkgelegenheid. Dat is de redenering die sinds jaar en dag uiterst zelfvoldaan door (neo)liberalen tot vervelens toe wordt gebezigd. We horen al decennialang niet anders.

Maar owee als de zaken niet lopen zoals gedacht, dan moet er met allerlei kunstgrepen worden gerepareerd wat nauwelijks te repareren valt. Zo bleek de gedachte dat sociale zekerheid en gezondheidszorg ‘commodities’ (ofwel verhandelbare producten) zijn, die als het even kan prima door de samenleving zelf ‘gemanaged’ kunnen worden wanneer burgers hun aanspraken weten te matigen en het bestuur ervan de vrije hand wordt gelaten en er dan zelfs sprake kan zijn van commercieel aantrekkelijke ‘verdienmodellen’, niet zozeer het ‘succesverhaal’ waarmee de samenleving werd gepaaid, maar een politieke en beleidsmatige aberratie van de eerste orde. Het was de achterliggende gedachte bij alle privatisering en verzelfstandiging van de publieke sector en de jarenlange bezuinigingsoperaties die daarmee gepaard gingen. Wat gold voor bedrijven, gold echter niet niet voor burgers — en andersom. (Lamlendige) burgers waren de kwaaie actoren die het moesten ontgelden, daar zij als het even kon zouden ‘parasiteren’ op de gemeenschap. Bij bedrijven was zulks evenwel niet aan de orde. Dat zou hen in een ongegrond kwaad daglicht stellen. Zij hadden immers louter goede bedoelingen. Niet zozeer bedrijven stelden zich afhankelijk van de overheid op, als wel burgers die niet op een adequate wijze zelf in hun bestaan wisten te voorzien. Zij moesten worden ‘geactiveerd tot participatie’ [sic]. Daarvan waren naast liberalen en christendemocraten ook sociaaldemocraten overtuigd. Het tij bleek ondanks felle protesten en vele waarschuwingen niet te keren. De samenleving moest op straffe van economische neergang weer ‘gezond’ worden gemaakt. Tja, waar kwam die financiële crisis toch vandaan…? Had dat niet iets met greed in de bankensector te maken? Nu, dat was met flinke kapitaalinjecties wel te verhelpen, zo meende onder meer financieel specialist Wouter Bos (PvdA) en tevens vice-premier in Balkenende-IV ten tijde van deze crisis. Partijgenoot Asscher maakte het ‘participatiekarwei’ in Rutte-II af. Daarmee was de ooit onder Kok begonnen transitie en daarmee de ontmanteling van de door (neo)liberalen zo verafschuwde verzorgingsstaat een feit, zoals de kersverse Koning in 2013 bij zijn eerste Troonrede ook plechtig maar doodgemoedereerd verkondigde. 1

Er leek definitief een point of no return bereikt waar niet meer aan getornd mocht worden. Het meritocratische (markt)denken was onder het mom van efficiency en ‘common sense’ volledig geïnstitutionaliseerd en zou voortaan leidend zijn bij alle (overheids)beslissingen. Volledig in lijn met wat Kok c.s. zich dit ooit hadden voorgenomen. Men was ‘de (vermaledijde) ideologie voorbij’, zodat de ‘BV Nederland’ in alle glorie kon schitteren. Al of niet met een bewezen ‘VOC-mentaliteit’. Rutte was managing director geworden en de aandeelhouders (niet de stakeholders) telden alvast hun zegeningen. Rode lopers werden uitgelegd alsof het niet op kon. Voor buitenlandse bedrijven wel te verstaan. Tax-rulings moesten twijfelaars over de streep trekken. Nederland zou hen een welkom warm bad bieden. Rutte liep zich daarmee al vroeg warm voor de zo gretig omarmde hand-en-spandiensten die met de toebedeling van de functie van secretaris-generaal van de Navo zou worden beloond. Het parlement at uit zijn hand. Politieke ‘rimpelingen’ – al of niet in het kader van parlementaire enquêtes en onderzoeken – werden keer op keer fijntjes gladgestreken alsof er geen vuiltje aan de lucht was. Ja, dat was nog eens voortvarend management… .

Maar de trein piepte en kraakte inmiddels al langer zonder dat bewindvoerders dit wilden zien of erkennen. Er werd doorgedenderd. Van achterom kijken kon geen sprake zijn. Kritiek was uit den boze. Burgers die het moeilijk hadden of in de problemen kwamen werden immers ‘naar eer en geweten’ tegemoet gekomen (zoals met ‘armoedebestrijding’ alsook compensatie en tijdelijke lastenverlichting tijdens de Coronacrisis) en zo heet als de (oppositionele) soep werd opgediend kon de realiteit immers niet zijn. Nee, men was en bleef ‘goed bezig’ en gelukkig hielden de coalitiepartijen de gelederen braaf gesloten zoals afgesproken. Hoe het verder afliep weten we. Maar de aangerichte schade is enorm. Het langdurig ontkennen van de meritocratische keerzijde breekt zich allerwegen op. Het gaat om veel meer dan een woningtekort of oplopende lasten voor levensonderhoud die de bestaanszekerheid aantasten. De  gezondheid van velen staat op het spel en zeker niet alleen in lichamelijk zin. Vooral ook de geestelijke gezondheid van mensen kan ernstig worden bedreigd doordat zij langdurig aan overmatige prestatiedwangzijn blootgesteld en zich bij ‘falen’ met allerhande schuldgevoelens zien opgescheept. 2  Maar de gang naar dokter of specialist is not done, want ‘nodeloos kostenopdrijvend’. Ook tweeverdieners staan nogal eens onder hoogspanning omdat continuïteit van inkomens zeer kwetsbaar kan zijn, zoals dit feitelijk voor nagenoeg alle werknemers geldt. Niet alleen vanwege de volatiele arbeidsmarkt en daarmee samenhangende onzekere arbeidscontracten, maar ook op privégebied wanneer persoonlijke relaties even crisisgevoelig blijken te kunnen zijn als de aandelenbeurs. Men is bovenal veelal van organisatorische managementgrillen afhankelijk en dat staat in tegenstelling tot wat wordt gedacht meestal los van functie, deskundigheid, ervaring of opleiding.

‘Verantwoordelijkheid voor het eigen leven’ — die zinsnede blijkt een wereld van ellende te kunnen omvatten. Want hoe kunnen mensen de regie nemen wanneer hen daartoe de middelen ontbreken? En dan nog. Kun je individuele burgers aanrekenen dat zij persoonlijk te maken krijgen met de maatschappelijke consequenties van (falend) beleid? Dan komt het adagium feitelijk neer op een recept voor een scala aan pathologische fenomenen die niet te overzien, maar bovenal zeer ingrijpend kunnen zijn. Wie kennisneemt van de vele problemen waar mensen in den brede en van hoog tot laag mee kunnen worstelen zou zich tweemaal bedenken alvorens onbezonnen met de wolven mee te huilen en beter een toontje lager kunnen zingen. U wilde een ‘nieuw sociaal contract’? Dan zal men gezien de weerbarstigheid van het denken over staat en maatschappij van goeden huize moeten komen.

Voor een goed begrip: de mens is niet per definitie hulpbehoevend. Althans normaliter niet. Maar is wel afhankelijk van solide beleid dat stoelt op solidariteit. Al diegenen die menen hun eigen zaakjes te kunnen regelen en daarbij de overheid kunnen missen als kiespijn, zijn kortzichtig. ‘Winning’ en ‘losing’ zijn betrekkelijker begrippen dan het wordt voorgesteld. Als de mens alles in eigen hand zou hebben zouden de zaken wellicht voor sommigen makkelijk zijn, maar niemand ‘kiest’ voor een tweederangspositie. Zo zit de werkelijkheid niet in elkaar. We leven in een wereld van ongelijke kansen en mogelijkheden; van ongelijke posities, achtergronden en perspectieven. Daaraan valt veel te doen, maar niet door alle verantwoordelijkheid over de schutting te gooien, het eigen aandeel in gevolgde beleidssystematiek te ontkennen en oorzaken en gevolgen door elkaar te halen. Komt men in de politiek ooit nog bij zinnen, of blijft het bij het bestrijden van fantoompijn? U raadt het al… .