Burgerlijkheid

Wij zijn allen burgers. Maar zijn wij daarmee tegelijk veroordeeld tot burgerlijkheid? Bij nadere beschouwing blijken staten, volkeren en culturen uiteenlopende maten van burgerlijkheid te kunnen vertonen. De vraag is dan wat burgerlijkheid inhoudt en vervolgens hoe zulke verschillen zijn te verklaren.

Nederland wordt, samen met onder meer Duitsland, wel gekenschetst als een in-en-in-burgerlijke samenleving. Burgerlijkheid kan gezien worden als het naar binnen gekeerde residu van wat oorspronkelijk een emancipatoir-revolutionaire gerichte ontwikkeling betrof. Burgerlijkheid is evenwel een breed begrip en omvat vele aspecten die ver boven kwesties van (goede) smaak en persoonlijke preferenties uitgaan. Aspecten die verbonden zijn met (noties over) vrijheid, vrije wil, keuzevrijheid en identiteit, maar ook met lotsbestemming (c.q. een mate van predispositie). Burgerlijkheid omvat tevens een zekere opportunistische gerichtheid. (‘Go with the flow’ anders gezegd, om maar niet ‘uit de toon’ te vallen).
Volgzame aanpassing lijkt de kern te zijn. Aanpassing evenwel aan de grootste gemene deler, dan wel aan datgene wat als ‘de norm’ – ofwel als ‘normaal’ – wordt beschouwd. Maar wie bepaalt dat en door wie worden welke normen gehanteerd en/of aangeprezen? Samenlevingen noch culturen zijn monolitisch, maar kenmerken zich per definitie door diversiteit. Desondanks kan er sprake zijn van een dwingende ‘moraal’ die zulke basale diversiteit ontkent, dan wel wegwuift of teniet doet. Er is altijd sprake van een dominante moraal tegenover (al dan niet onwelkome) ‘subculturen’ en ‘afwijkende’ (deviante) gerichtheden. ‘Avant gardes’ tooien zich echter graag met het idee daarmee boven de grijze massa uit te stijgen. Of dit nu terecht is of niet. Nieuwe culturele elites komen en gaan.
Dat alles blijkt plaats-, tijd- en contextgebonden. De heersende preoccupaties ten aanzien van datgene wat ‘en vogue’ is blijkt doorgaans bepalend voor de (culturele) gerichtheden. Ofwel de culturele mores en maatschappelijke context van de tijd waarin men leeft. Zoals bijvoorbeeld tijdens de 2^e helft van de 19^eeeuw waarin het burgerlijk beschavingsideaal, ofwel de burgerlijke Victoriaanse (middenklasse-) moraal van law abiding en godvrezende citizens met bijbehorende ‘burgerlijke deugden’ (arbeidsethos, spaarzaamheid, matigheid) opgeld deed en centraal werd gesteld. Dit alles evenwel tegen een achtergrond van  diepe armoede en ongelijkheid (deprivatie). Moraal derhalve als een ‘luxe-optie. 1  Sociale kritiek (van Dickens tot Marx) kon niet uitblijven. Het socialisme werd in de steigers gezet om als politieke beweging gedurende het verloop van de 19e en 20e eeuw internationaal een geduchte politieke tegenmacht tegen exploitatie, uitbuiting en ongelijkheid te vormen en samenlevingen een menswaardiger gezicht te geven. Totdat men meende een Faustiaans pact met de markt te moeten sluiten. Dat heeft men geweten. De zaak corrumpeerde in snel tempo en de afbraak van wat men had opgebouwd viel niet te stuiten. Conservatief markteconomisch liberalisme kreeg meer vleugels dan het ooit had gehad en reactionair politiek rechts werd hoe langer hoe brutaler. Alle dempende macht was weggevallen. Evenwel zonder dat men deze causaliteit wil(de) erkennen.

Ofschoon een allesomvattende definitie moeilijk te geven lijkt te zijn, is burgerlijkheid gaandeweg meer en meer verbonden geraakt met benepen conservatisme, alhoewel er zoals gezegd eerder ook sprake kon zijn van een maatschappelijke voorhoede. Zo schoten — vooral tijdens de ('Gouden') 17^e  eeuw — in korte tijd rijk geworden kooplieden wegens handelssuccessen als een speer in de samenleving omhoog. Zij manifesteerden zich als de nieuwe regenten, verdeelden onderling bestuursfuncties en betoonden zich als oligarchische burgerlijke handelselite op bestuurlijk en economisch gebied geduchte concurrenten van de traditionele landadel wier royale levensstijl zij ook graag kopieerden. 2 Desondanks ontpopten regenten in de daaropvolgende 18e eeuw zich veelal als een conservatief-reactionaire coterie. Zij leunden achterover en bleven zich ondanks de economische teruggang van die periode rijk rekenen, totdat het morrende volk er genoeg van had. De 'derde stand' roerde zich als categorie en revolutionair fenomeen en kwam in het geweer tegen het voortbestaan van feodale structuren en verhoudingen. De onvrede over bestuurlijke inertie, het uitblijven van democratische rechten en als onredelijk beschouwde belastinginning ontvlamde in belastingoproer dat uiteindelijk culmineerde in de Patriottenopstand van de achttiende-eeuwse jaren tachtig en negentig.
Verlichting als Romantiek kunnen derhalve gezien worden als verschillend gerichte loten aan dezelfde burgerlijke emancipatie-stam. Verlichting en Revolutie brachten ons niet alleen de constitutionele vrijheden, maar tevens de puriteinse dubbelmoraal van de brave Victoriaanse burgerlijkheid. Industriële en sociaal-culturele massificatie tenslotte, dwingt de burger uiteindelijk in een uniform keurslijf waarin de rede meer en meer het karakter krijgt van een manifestatie van individuele gevoelens, gedragingen en handelwijzen volgens collectief omarmde (economische) normen. Deze redelijkheidsopvatting lijkt hoe langer hoe meer als exclusief criterium voor volwaardig en volledig mens-zijn te gelden en ook als zodanig te worden gehanteerd. Bij alle met de mond beleden nagestreefde idealen spoorden theoretische doelen en praktische middelen lang niet altijd, en zo is het ook heden ten dage.

Wanneer we ons buigen over mogelijke verklaringen voor zulke volgzame aanpassing, dan dringen vooral socialisatie (opvoeding en vorming), sociale stratificatie en sociale mobiliteitsmechanismen (rangen- en standenhiërarchie) zich op. De vraag is waarmee en met wie men zich identificeert en tot welke attitudes dit leidt.  ‘Keeping up appearances’ (dan wel ‘keeping up with the Joneses’) is bij lange na niet voorbehouden aan de Engelsen of Amerikanen, maar blijkt een kenmerkend sociaal psychologisch fenomeen (conformisme, desnoods tegen wil en dank). Hierbij doet zich het paradoxale fenomeen voor dat er enerzijds sprake is van een atomaire (hyper-individualistische) samenleving, maar tegelijkertijd tevens van nogal wat collectivistische dwang (al of niet gepaard gaande met repressie).
Daarentegen bestaat er ook burgerlijke ongehoorzaamheid vanuit doelgerichte politieke oriëntaties en beweegredenen, zoals er ook geregeld naar een ‘silent moral majority’ verwezen wordt die een (kleinburgerlijke) materialistische consumptiecultuur paart aan het streven naar almaar 'méér, groter, beter en sterker'. De Provo-beweging van de jaren ’60 verzette zich op ludieke wijze tegen de burgerlijkheid van het brave klootjesvolk en wees de regenteske wijze van besturen radicaal af. De burgerlijk-conservatieve wortels zaten echter te diep in de samenleving waardoor een (verdere) ruk naar rechts niet kon uitblijven. De neoliberale Welle liet daarna niet lang op zich wachten en kreeg de gehele maatschappij in haar greep. Inclusief degenen die zich de intellectuele voorhoede hadden gewaand. Men bezweek collectief voor de verlokkingen van markt en profijt en stortte zich op marketing en management alsof het leven ervan afhing. Dat wreekt zich allerwegen tot op de huidige dag. Daarmee is men dodelijk verzeild geraakt in een maatschappelijke constellatie die niet zozeer het vrijdenkende republikanisme als wel het nationalistische en markteconomische sentiment beroert en exploiteert. Tot aan een opgeklopte oorlogsstemming toe. Maar een ware burger verheft zijn stem en laat zich niet alles lijdzaam of inert welgevallen. 3  Dat blijft de (historische) opdracht voor wie werkelijk vooruit wil. Dit vergt echter het nemen van afstand van al hetgeen de bestuurlijke goegemeente zich als ‘vooruitgang’ meent voor te houden, alsook een nonconformistische attitude ten aanzien van alles wat voor ‘zinnig’ of ‘onontkoombaar’ heet door te gaan. Veel is terug te voeren op keuzebeslissingen die weliswaar ‘uit naam van de bevolking’ zijn genomen, maar meestal slechts deelbelangen dienden. Maar daarvoor is de democratie bedoeld noch ingesteld. De politieke portee van een zuivere, ofwel niet-gecorrumpeerde democratische gesteldheid zal dienen terug te keren, dan wel centraal te worden gesteld. Zo niet, dan zal de democratie haar eigen kinderen opvreten zoals het revolutionaire elan dat in het verleden ook meermalen heeft gedaan. Dromen zijn vaker bedrog gebleken dan men lief is.

Dat zou een wijze les kunnen zijn die men ter harte zou kunnen nemen, ware het niet dat het benodigde cultureel en historisch besef hiertoe veelal ontoereikend blijft doordat de waan van de dag dit alles op een verstikkende manier blijft overschaduwen. ‘De Ware Vrijheid’ – ja, dat was ooit het adagium waarmee sommigen dapper hun nek uitstaken en in het krijt traden, maar die hun goede bedoelingen uiteindelijk toch veelal in rook zagen opgaan. «Ik heb geen talent voor ondergeschiktheid» was er ook zo een. De ondergeschiktheid is echter gebleven. Al was het ‘alleen maar’ gezien de hardnekkige hiërarchische gelaagdheid van samenlevingen die voor ‘egalitair’ heten door te gaan.
Vrijheid en gelijkheid zitten elkaar kortom voortdurend in de weg en waardoor het een lastig te combineren begrippenpaar blijft. Wie vrijheid wil zal een zekere mate van ongelijkheid dienen te accepteren; wie gelijkheid nastreeft zal moeten beseffen dat dit ten koste van persoonlijke vrijheid kan gaan. Zeker indien een en ander tot onwerkbare proporties wordt opgeblazen. De totalitaire verleiding ligt immers altijd op de loer. Dat is het ideologische dilemma dat de mens al zolang parten speelt en naar welke balans al even zolang wordt gezocht (dan wel naar wordt uitgekeken). Helaas hebben vele moderne gelukszoekers hier geen boodschap aan. Jammer voor hen en vooral voor degenen die daardoor het geluk wordt onthouden of ontnomen.

Daar kan men even op kauwen…