Pilates of Pilatus?

«Ons valt niets te verwijten; wij wassen onze handen in onschuld». Zo kenmerkt zich de huidige opstelling van nagenoeg alle politieke partijen die omstandig ach en wee roepen maar het eigen aandeel in de langdurig ontstane maatschappelijke problemen categorisch ontkennen, of zich hiervan stelselmatig denken te kunnen distantiëren. Het huidige kabinet krijgt voor alle aangerichte beleidsellende van de afgelopen decennia de rekening gepresenteerd en mag de zaken oplossen, maar kan ‘in principe’ niets goed doen. Wie betoont zich nu reactionair? Polarisatie wordt niet alleen door de PVV maar in den brede door vrijwel alle politieke actoren tot onbeheersbare niveau’s opgestuwd. Niet in de laatste plaats door diegenen die ‘harmonie’ zeggen na te streven. Wat voor een harmonie stelt men zich eigenlijk voor? Toch niet die van een gezelligheidsvereniging? Want zo ‘gezellig’ is de samenleving niet — en behoeft zij ook geenszins te zijn. Het ontkennen van belangentegenstellingen heeft samenlevingen nog nooit enig goed gedaan en zal dat ook niet doen. Dat is een apolitieke benadering die voor veel mist zorgt en burgers op het verkeerde been zet. Met het entameren van ‘een beetje respect’ komen we er niet. Dat is het paard achter de wagen spannen. Men kan de mentale vermogens willen activeren om daarmee het fysiek handelen in goede banen te leiden zoals onder meer met pilates-oefeningen wordt beoogd, het zal niet het politiek bewustzijn optimaliseren dat nodig is om het eigen beleidsmatig handelen in een breder kader te kunnen bezien en zich daar ook rekenschap van te geven. Bestuurders geven op dit punt veelal niet thuis, zoals ook menig partijpoliticus zich van enige bemoeienis met de ontstane problematiek vrijpleit. Men heeft immers ‘zijn best’ gedaan en had met de beleidskeuzes ‘goede bedoelingen’, zo luidt de al te gratuite redenering die ter legitimering van zulk een attitude wordt gebezigd. Ja, je staat aan ‘de goede kant’ of niet, zoals dat blijkbaar ook geldt voor geopolitieke conflicten. Dat is de polariserende wangedachte die als ultieme en onwrikbare waarheid schijnt te moeten gelden. Het leidt slechts tot een collectieve verkramping.

Op de achtergrond woeden taaie ideologische gevechten zonder dat men deze als zodanig wil benoemen of erkennen. Dat geldt niet alleen voor het militarisme, maar ook voor de pseudo-etnologische gedachtenspinsels die lukraak worden opgedist. Niet alle Arabieren zijn moslim, niet alle moslims Arabieren. Niet alle Israëliërs zijn joden, niet alle joden Israëliërs. Niet alle russen zijn Putin-fan, niet alle Oekraïners aanhangers van Zelenski. Niet alle voetbalsupporters zijn hooligans, niet alle Israël-critici antisemiet. Zeker niet a priori. Enzovoort — ad infinitum en ad absurdum. Het generaliserend smijten met zulke termen miskent en corrumpeert alle diversiteit en maakt elk debat monddood. Niet alle critici van zinloze machtsuitoefening zijn per definitie PVV of FvD-aanhangers. Er zijn heel wat weldenkende mensen die het hypocriete gedraai om de feiten een gruwel is, maar die categorisch in de verkeerde hoek worden gezet. Zo helpt elke democratie zichzelf om zeep. In plaats van zaken uit hun verband te rukken en op de spits te drijven ware het verstandiger om zaken te de-escaleren en te bezien welke houding al of niet realistisch is en in dit opzicht nastrevenswaard zou kunnen zijn. Zo zou het tijdelijk verbieden van riskante evenementen een alleszins verdedigbare optie kunnen zijn die toegepast zou kunnen worden. Dat is geen ‘wijken voor’, maar getuigt van weldoordacht bestuurlijk besef om kwaadwillende personen de mogelijkheid te ontnemen naar willekeur de kat op het spek te binden. Het koste wat kost willen doordrammen van het bestuurlijke eigen ‘gelijk’ vergt een hoge prijs die niet in verhouding staat tot het uiteindelijk resultaat en heeft met (een beroep op) ‘onschuld’ feitelijk ook niet zoveel te maken, maar met achteloze klungeligheid des te meer. Waar blijft het gezond verstand?

De samenleving draait zich vast in onrealistische opvattingen over 'zelf-doen'. Niet alleen burgers, maar ook hele staten huldigen denkbeelden die voor 'onafhankelijkheid' en 'vrijheid' moeten doorgaan, maar die de onderlinge afhankelijkheid op tal van terreinen miskennen. Waar de bestuurlijke decentralisatie vanwege vele onnodige burocratische labyrinten totaal vastloopt en de nationale beleidsregie ontbreekt, daar is men tevens van mening dat men de internationale interdependentie kan ontlopen door zich te focussen op 'strategische autonomie'. Globalisering van de wereldmarkt is echter een onmiskenbaar gegeven, zoals ook de nationale politiek haar verantwoordelijkheid voor het algemeen belang niet kan wegmoffelen. Indien de ruimtelijke ordening bijvoorbeeld niet in de uitverkoop was gedaan zou het met de verrommeling en versnippering van de openbare ruimte niet zo droevig zijn gesteld en zou het huisvestings- en landbouwbeleid niet zo'n puinhoop zijn geworden. Zonder integraal beleid gaat het eenvoudigweg niet. Dat heeft niet met 'onafhankelijkheid', maar met achteloosheid te maken. Burgers zijn altijd afhankelijk van overheidsbeleid, zoals staten in tal van opzichten afhankelijk blijven van andere staten. Of men dit nu leuk vindt, afkeurt, toejuicht, of niet. Onafhankelijkheid (autonomie) is derhalve een uiterst betrekkelijk begrip; afhankelijkheid een onontkoombaar basisgegeven. Wie de samenleving iets anders voorspiegelt is of onwetend, of niet goed bij zijn hoofd. Of beide. Want valse droombeelden van de werkelijkheid die gezonde en werkbare verhoudingen geweld aandoen zijn er al meer dan genoeg. Daar schiet uiteindelijk niemand iets mee op.
Dat geldt zeker ook voor geopolitieke conflicten. Als men ‘Oekraïne’ waarlijk als een testcase voor – al dan niet – veranderde verhoudingen tussen Oost en West wil opvatten, dan dient men vooraleerst te beseffen dat de Koude Oorlog nog altijd onverminderd voortwoekert. Want zolang dit niet in de volle breedte wordt erkend en met name het Westerse aandeel hierin wordt gemarginaliseerd, wordt een helder zicht op recente ontwikkelingen nagenoeg onmogelijk gemaakt. De beloften tijdens de détente van begin jaren '90 zijn niet waargemaakt. Dat heeft veel kwaad bloed gezet. Het gaat dan ook niet om Putin of Zelenski als zodanig, maar om de wijze waarop geopolitieke posities worden ingenomen en in frames van louter agressie en altruïsme worden geplaatst. ‘Onbaatzuchtigheid’ is bij machtsuitoefening echter net zo min aan de orde als lijdzaam verzet. Of het zou moeten gaan om alle slachtoffers van het machtspolitieke spel dat altijd weer over de hoofden van bevolkingen wordt uitgevochten. Van zulk mededogen is echter weinig sprake, van selectieve verontwaardiging des te meer. Dat geldt ook voor het Palestijnse conflict met Israël. De huidige politieke wereldconstellatie is er niet een van vrede en veiligheid en al helemaal niet een van een zinvol streven daartoe. Rigide belangenbehartiging is wat de klok slaat. Ten koste van nagenoeg alles wat deze belangenbehartiging mogelijkerwijs in de weg staat. Een voortgezette Koude Oorlog dient cynisch genoeg allerlei doelen die met het bevorderen van bestaanscondities weinig hebben uit te staan. In het Oosten, noch in het Westen. Wie niet wil zien betoont zich blind voor deze niet te miskennen keerzijde van de geopolitieke medaille. Dat geldt zeker niet in de laatste plaats voor de huidige Europese politieke leiders die zich te makkelijk aan het zinloze wapengekletter overgeven en niet verder kijken dan de waan van de dag. Het lijkt allemaal erg ‘stoer’, maar kenmerkt zich evenwel door een mate van weeïgheid die samenlevingen opbreekt. De veelal simplistische wijze waarop het vrede en veiligheidsdebat wordt gevoerd getuigt hier niet aflatend van. Er kunnen nog zoveel 'De Hoop Scheffers' en andere fellow travellers ten tonele worden gevoerd, het zal de geopolitieke ontwikkelingen niet baten. De zelfvoldane eigendunk waarmee hun sleetse argumentaties telkens weer worden uitgevent is allang door de werkelijkheid doorgeprikt, hoezeer mediaredacties ook van het tegendeel overtuigd mogen zijn en daarin willen volharden. Zolang er nauwelijks kritische (tegen)geluiden in de mediagelederen worden toegelaten blijft het bij selectieve verontwaardiging en propaganda van een uiterst minimalistisch soort. Een journalistiek zwaktebod dat ronduit bedroevend en ook volstrekt zinloos is.

Zijn wij allen gemankeerde Toulouse-Lautrecs die ons vergapen aan de decadentie, maar er geen raad mee weten? Het heeft er alle schijn van. Wij dolen en springen wat rond zonder enig besef van doel of richting en staren ons blind op trivia van uiterst voorbijgaande aard. Dat is dan het leven in moderne tijden dat voor ‘vooruitgang’ doorgaat en ons gelukkig heet te maken. Maar owee indien dit alles minder florissant blijkt uit te pakken. Dan slaat de paniek toe. Waarom blijkt het toch zo moeilijk om koers te bepalen? Is dat omdat we de kompassen overboord hebben gegooid en de bakens niet meer verstaan? Of komt het vanwege de blinde focus op valse schitteringen die ons telkens weer verleiden tot grenzeloze inhaligheid? Hoe het ook zij, we maken er een smakeloze potpourri van die met menswaardige zingeving weinig te maken heeft. In plaats daarvan vecht men elkaar de tent uit en beconcurreert men de ander tot er niets meer ‘te concurreren’ overblijft. Silly human race.
Eén lichtpuntje: er is nu door het Internationaal Strafhof officieel een arrestatiebevel tegen onder meer de van oorlogsmisdaden beschuldigde Netanyahu uitgevaardigd, opdat er een eind aan het zinloze moorden komt. Dat heeft echter met ‘antisemitisme’ niets uit te staan zoals de zwakke tegenbeschuldiging luidt, want niemand staat boven de wet. Nu nog de daad bij het woord.

Als reminder deze - nog altijd aansprekende - tekst uit 1965 1 :

Try to see it my way
Do I have to keep on talking till I can't go on?
While you see it your way
Run the risk of knowing that our love may soon be gone
We can work it out 

Think of what you're saying
You can get it wrong and still you think that it's alright
Think of what I'm saying
We can work it out and get it straight or say good night
We can work it out 

Life is very short and there's no time
For fussing and fighting, my friend
I have always thought that it's a crime
So I will ask you once again
Try to see it my way
Only time will tell if I am right, or I am wrong
While you see it your way
There's a chance that we might fall apart before too long
We can work it out