De verkiezingen zijn geweest, maar de media gaan onverminderd door met campagnevoeren alsof de kaarten nog niet zijn geschud en de zaken niet zouden zijn beslist. Zo is er sprake van buitensporige aandacht voor de VVD, terwijl deze partij bij alle ontwikkelingen van de afgelopen decennia wel de laatste is om zo'n hoge toon aan te slaan. Men preekt evenwel uitsluitend voor eigen parochie voor zover die nog bestaat. (Wie betrachten nu niet genoeg 'afstand'…?). De vraag is echter wat de bestuurlijke verbinding tussen Omzigt's 'intelligentia' en de 'volkse' PVV zal opleveren. Dat kan in politiek-bestuurlijk en maatschappelijk opzicht een interessant fenomeen opleveren. Zeker daar Wilders als een wolf in schaapskleren wordt beschouwd en Omtzigt's NSC als een louter 'lokale (Twentse) aangelegenheid van voorbijgaande aard' wordt afgedaan, met weinig 'relevantie' voor de landelijke politiek zoals hier en daar wordt beweerd. Dat zal voor de onttroonde happy few (wederom) nog een aardige ontgoocheling kunnen worden wanneer zal blijken dat de machtswisseling bestendiger is dan gemakshalve wordt gedacht.
De hang naar nieuw puritanisme qua opvattingen en denkwijzen is overigens immanent aanwezig. Daarbij malen (regerings)leiders en staatshoofden van allerlei pluimage minder om samenlevingen als zodanig, als wel om consolidatie van machtsposities en privileges die daarmee gepaard gaan. Wat dit betreft leven wij allen in een cynische wereld die weliswaar veel met 'mensenrechten' verklaart op te hebben, maar in werkelijkheid steeds weer het onderspit delft en moet toezien hoe zulke 'rechten' allerwegen worden gefnuikt en vertrapt. Tevens kan de vraag worden gesteld in hoeverre er werkelijk sprake kan zijn van 'klimaatneutraliteit' en '-duurzaamheid' zolang globalisering van de wereldhandel merendeels als een non-issue wordt afgedaan. De immense impact van grondstoffen(handel) en de productie van gebruiksgoederen die grotendeels op de petrochemische industrie (kunststoffen) leunt is immers onmiskenbaar fossiel-afhankelijk. De benodigde hoeveelheden olie, gas en steenkool omvatten wereldwijd gigantische aantallen. Daarbij vergeleken zijn de vele verwijzingen naar 'strategische autonomie' op energie- en productiegebied ronduit ridicuul, want een ontkenning van deze werkelijkheid. Tel hierbij ook de gigantische (plastic) verpakkingsindustrie op en dan weet men dat leven met droombeelden in hoge mate politiek-cosmetisch is. De kop in het zand biedt ook hier geen soelaas. Al het om zich heen grijpende ('progressief' gewaande) puritanisme kan deze werkelijkheid verhullen noch wegpoetsen. De steriele 'laboratorium- samenleving' is een tekentafelproject met weinig levensvatbaarheid. Als dat 'vooruitgang' heet te zijn dan valt ernstig te vrezen voor de toekomst. En zeker niet alleen in klimatologisch opzicht.
Ten laatste male…
'Grip' – het nieuwe modewoord als verondersteld panacee voor maatschappelijke vraagstukken waar de samenleving mee te kampen heeft (WRR [1] ) – omvat een serie denkbeelden waar het individualisme vanaf druipt. Bestaanszekerheid zou volgens adviseurs van de regering vooral (of louter) een kwestie zijn van handig opereren, van 'slim'-zijn, 'kansen pakken', je 'talenten' gebruiken (met 'passie'), 'dromen waarmaken', uitgekiend budgetteren, je mond open doen (assertiviteit), 'meedoen', 'méébewegen' en 'de weg naar het loket' weten te vinden. Door burgers wel te verstaan. Dan komt het allemaal goed. Zou het werkelijk?
Tja, waarom hebben zovelen hier vervolgens moeite mee? Dat kan toch anders en beter zou men denken? Anderzijds: doen de 'geslaagden' het werkelijk zoveel beter? En wie zijn dat dan wel? Lucratieve entrepreneurs? Financieel-economische meelopers? Opportunistische kansberekenaars? Al degenen met een grote bek en weinig mededogen voor anderen? De gefortuneerden? Dat is maar een zeer beperkte categorie, zodat het hier om een grote misvatting en een ontkenning van de (politiek-maatschappelijke) – maar desondanks ongelijke – werkelijkheid gaat. (Om over het gebrekkig morele gehalte van dit alles nog maar te zwijgen, want lang niet alles is 'eigen verdienste' zoals het meritocratische adagium ten onrechte veronderstelt. Het telkenmale terugkerende beeld van 'sociaal zwakkeren' als een stelletje gemankeerde sukkels is ronduit onverteerbaar en uiterst arrogant). Het huldigen van dit soort opvattingen laat pijnlijk zien dat nog altijd te weinig wordt beseft en erkend dat een overheid die de centrale regie – want dat is hier aan de orde – uit handen geeft de samenleving laat afglijden en zich nalatig betracht. Een politiek-ideologisch vraagstuk van de eerste orde en niet zozeer een 'psychologisch' (gedrags)fenomeen dat burgers valt aan te rekenen zoals nu meer en meer de trend lijkt te zijn. Want dat is een flagrante ontkenning van waar het in een democratische rechtsstaat om draait. Op zulke apolitieke psychologiserende benaderingen zit de samenleving na alle beleidsellende niet te wachten. [2] Wij stelden het al meermalen nadrukkelijk aan de orde: waarom hebben we eigenlijk een volksvertegenwoordiging en een overheid? Zolang zij de regie blijven verspelen zal er van enige 'grip' alsook 'doe-vermogens' van burgers weinig sprake kunnen zijn. Dat is het paard achter de wagen spannen. Ontkenning van het sociaal contract waarbij de overheid dient te leveren overeenkomstig haar opdracht die in de Grondwet is verwoord en vastgelegd kan nimmer op deze wijze op het conto van burgers worden geschreven. Dat is cynisme ten top dat zich zal (blijven) wreken. Word wijzer en stop met debiteren van zulke weeïge prietpraat. Burgers zijn al veel te lang gebukt gegaan onder een gebrek aan (cap)abilities van een wegkijkende en onachtzame overheid. Dat spel is uit. Tijd voor substantiële gedrags- en mentaliteitsverandering – jazeker, in het politieke en beleidsmatige domein.
De omslag die men maar niet kan – en wil vatten
Het drieste, maar ontgoochelde techno- en managementvolkje likt haar wonden en jammert over de teloorgegane machtsposities. Hoe kon dit toch allemaal gebeuren, zo vraagt men zich vertwijfeld in deze kringen af. Men had immers toch goede contacten en ingangen bij instellingen als het CPB, het SCP, de SER, de WRR, de WUR, Clingendael, alsook de Raad van State en tal van regionale besturen? Bereidwillige media lieten geen kans voorbij gaan om de publieke opinie met fraaie vergezichten te paaien voor het voorgestane beleid dat weliswaar niet altijd 'optimaal' was, maar door de bank genomen weinig (substantiële) kritiek kreeg. Althans geen kritiek die 'de wortels van het kwaad' blootlegde en attaqueerde. De burger moest 'participeren' en 'meedoen' en zich niet zo 'eigengereid' opstellen en gedragen. Wie zich niet 'normaal' betoonde kon oprotten. Voor 'zwakkeren' was er immers de Participatiewet en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO) en budgetteren kon je leren, zo luidde de boodschap. Wat kon er nu tegen 'activerend beleid' zijn? Enzovoort en zo vele jaren verder.
Waarom functioneerden deze netwerken niet meer? Welnu, ze functioneerden zeker — en wel op volle toeren, maar verloren desondanks evenals de bestuurlijke gremia hun 'grip' (jawel) op de maatschappelijke gang van zaken. Eenzame propagandistische stemmingmakerij was al wat resteerde. Maar die had weinig meer met de realiteit van alledag te maken. De ivoren torens werden verstilde bastions van zelfgenoegzaamheid waar men zich in het eigen gelijk kon wentelen — zolang het duurde althans. Nu tracht men in allerijl schoon schip te maken en trachten velen het te doen voorkomen alsof men 'altijd al' de niet zo blijde boodschap zou hebben verkondigd. Maar het tegendeel is waar. De trein reed en wee degene die aan de noodrem trok. Die kreeg de volle laag, want 'obstructie' was not done en gaf geen pas. Toen eenmaal alles aan 'klimaat' kon worden gerelateerd was het hek helemaal van de dam: alle kritiek kon simpelweg van tafel worden geveegd door zinnige analyses en argumenten botweg naar het land der (klimaat)fabelen te verwijzen. Althans zo leek het, want onderhuids broeide het ongenoegen over deze hovaardij en werden de politieke messen geslepen. Men trachtte nog wat met begrippen als 'links' en 'rechts', alsook 'progressief' en 'conservatief' te goochelen, maar het was te laat. Veel te laat. De gewaande vooruitgang bleek regressief tot op het bot. En dat heeft men geweten.
Nu wordt het stil in de polder en lijkt de storm te
gaan liggen, maar dat is slechts schijn. Want ondanks dat de vlaggen weer recht zijn gehangen, vergist men zich indien daarmee de indruk zou worden gewekt dat
met een beetje 'stoom afblazen' de status quo weer genoegzaam zou kunnen worden
opgepakt. Het tij is gekeerd en wie dat nog in twijfel trekt zal nog
ongemakkelijk wakker worden. Wie geen burger (citoyen) was of wenste te
zijn, zal dat alsnog dienen te worden. Want afhankelijk zijn wij allen.
Maar dat wil niet zeggen dat de overheid burgers naar believen kan (blijven) patroniseren. Burgers hebben naast hun grondwettelijke rechten ook het recht om met rust gelaten en in hun waardigheid gerespecteerd te worden. Doet zij dat niet, dan ondergraaft zij haar eigen positie en verspeelt zij gegeven mandaten, zoals dat ook geldt voor politieke partijen, vertegenwoordigers van belangenorganisaties en adviesorganen van allerlei soort. Bestuurlijke verantwoordelijkheid is allesbehalve een vrijblijvende zaak, maar schept enorme verplichtingen. Met het doen van beloften dient men derhalve voorzichtig te zijn, daar verwachtingen die zijn gewekt maar niet (kunnen) worden waargemaakt onherroepelijk leiden tot frustratie, rancune en verzet. Indien deze eenmaal vaste grond onder de voeten hebben gekregen zal het vele beroep op 'harmonie' en sociale cohesie de plank blijven misslaan.
[1] Zie: Bovens, M. et al. Grip. Het maatschappelijk belang van persoonlijke controle. WRR-rapport nr. 108, 30 november 2023
[2] Bij het programma Buitenhof (NPO-tv) liet men onlangs psychiater Denys aan het woord over burgers als 'patiënten'. Maar geen woord over de nalatige staat. Wederom een (vergeefse) poging om alle tekortkomingen aan de bevolking te wijten. Want ja, natuurlijk wil de mens zekerheid, dat is een open deur. Maar dat wil nog niet zeggen dat bij een gebrek daaraan de mens 'faalt' c.q. tekortschiet, laat staan daar – 'per definitie' – schuld aan zou hebben, of altijd ook maar bij machte zou zou zijn daaraan iets te veranderen. Dat is een aanname die op drijfzand is gebaseerd en de politiek-maatschappelijke werkelijkheid ontkent.
'Meebewegen'? Get your priorities right!
Terwijl de inleidende formatieonderhandelingen nog in volle gang zijn, wordt er van verschillende kanten getracht om erop te wijzen dat een regering met Wilders een no-go traject is, zo niet onherroepelijk 'naar de afgrond' zou leiden. Dat is nog maar zeer de vraag en tamelijk prematuur om zo te stellen. Naast alle aantijgingen over 'ontbrekende ervaring en deskundigheid' (ook ten aanzien van beoogde coalitiepartners NSC en BBB — maar wèlk Kamerlid betoonde zich nu eigenlijk wèrkelijk het staatsrechtelijke geweten van de politiek …?), vormt echter met name de anti-Islam oriëntatie van de PVV het heikele punt bij de onderhandelingen. Dit is niet zo vreemd of uit de lucht gegrepen, daar Wilders zich consequent over de Islam heeft uitgesproken als een perfide ideologie die fel bestreden zou dienen te worden als het aan hem ligt. Vandaar dat Omtzigt deze oriëntatie aan de orde heeft gesteld om nader te bezien welke staatsrechtelijke belemmeringen voor eventuele samenwerking dat zou opleveren. Maar in plaats van een (voortgezette) anti-Islam oriëntatie zou het allerwegen de voorkeur verdienen dat partijen – ook de PVV – zich sterk zouden maken voor bestrijding van de neoliberale ideologie die de samenleving feitelijk zoveel méér ellende heeft bezorgd. Daarvan willen velen echter niet weten, gelet op de vele omtrekkende bewegingen de telkenmale worden gemaakt wanneer politiek-maatschappelijke en bestuurlijke ontsporingen die het gevolg hiervan zijn aan de orde worden gesteld. Zo hebben de klimaatmiljarden die aan de samenleving worden onttrokken geen direct kiezersmandaat en blijven de vele disproportionele fiscale heffingen die dit alles moeten financieren uiterst discutabel en omstreden. Desondanks wordt gemeend dat 'meebewegen met de markt' een heilzaam te vervolgen weg zou zijn. Het pensioenakkoord dat er door het demissionaire kabinet op de valreep doorheen is gejast is daar een zeer wrang voorbeeld van. Maar ook de heffingen op energie laten zien hoe ambivalent dat veronderstelde heilzame 'meebewegen' feitelijk is. Des te hypocrieter is de oproep van de Autoriteit Consument en Markt (ACM) aan burgers om nu toch vooral vaste energiecontracten af te sluiten. Want ja, de markt is tenslotte 'onvoorspelbaar en volatiel'. Nu vraag ik u: hoe schaapachtig wilt u het hebben? Wat wil men nu eigenlijk en wie betoont zich nu consequent (vooral wanneer de belastingen op energie zonder blikken of blozen nogmaals worden verhoogd zoals beoogd)? Waarom richt de ACM zich niet op deze systematiek in plaats van burgers met een goedkoop advies te desinformeren en op het verkeerde been te zetten? Wonderlijke materie…
Het laat zien dat men nog lang niet aan de bestrijding van de werkelijke oorzaken van bestuurlijke en maatschappelijke destabilisatie toe is en dat er nog veel moet gebeuren alvorens de handen wat dit betreft ineen kunnen worden geslagen. Dat partijen nu om de tafel zitten en bereid zijn hun (ideologische) visies te bespreken geeft in elk geval hoop, ondanks dat de constante negatieve mediaframing rond deze besprekingen alle perken te buiten gaat. De machtsverhoudingen zijn desondanks aanzienlijk gewijzigd, zodat deze framing meer en meer een zwaktebod en een achterhoedegevecht zal blijken te zijn. De werkelijke politieke en bestuurlijke professionals zijn nu aan zet.
Wintertijd en Klaas Vaak
Het symbool van de opgeheven vuist was er niet voor niets. Het stond voor macht en tegenmacht. Democratie was goed en wel, maar alleen via politieke organisatie zou (het streven naar) politieke verandering zin hebben. De bestaande orde diende zodanig te worden gewijzigd dat (economische) vrijheid en (sociale) gelijkheid op een gebalanceerde en menswaardige wijze tot uiting zouden kunnen komen en niet ten koste van elkaar zouden gaan of aan elkaar opgeofferd. Dat was ooit het adagium van links. Dit centrale idee werd later afgezwakt tot wat 'politiek meebewegen' is geworden, volgens het idee dat 'if you can't beat them, you'd better join them' politiek-strategisch effectiever zou zijn. Het bleek de onherroepelijke weg naar ideologische Abstieg. De 'roos in de vuist' was daarvan het kenmerkende symbool en dat heeft men geweten. De wolven in schaapskleren bleken uiteindelijk lammeren die zich al te gemakkelijk naar de neoliberale slachtbank lieten leiden. Dat er tevens andere wolven in schaapskleren ten tonele verschenen deed aan dit fenomeen niets af: men raakte nog verder verstrikt in de eigen gedachtenspinsels en daardoor een juist zicht op de maatschappelijke realiteit volledig kwijt. De politieke cultuur gleed af van verantwoordelijke deemoed betrachten en rekenschap betonen naar hypocriet cosmetisch sentimentalisme waarbij het 'maken van excuses' als de 'ultieme morele attitude' zou resteren. De samenleving heeft echter meer dan genoeg van zulke schijnbewegingen en bij de laatste verkiezingen duidelijk gemaakt dat er wel degelijk behoefte is aan een opgeheven vuist die werkelijk verschil kan maken en tot structurele beleidswijziging kan leiden. Men is de zachte heelmeesters beu, hoezeer dit ook tot vertwijfeling moge leiden. Dat wil zeker niet zeggen dat daarmee alle problemen zijn opgelost, maar wel dat politiek uit haar zelf gecreëerde en hevig gekoesterde lange winterslaap dient te komen en zich de slaap (en het zand) uit de ogen dient te wrijven. 'Klaas Vaak' heeft te lang geregeerd. Dat zou inmiddels duidelijk moeten zijn. Desondanks is (neo)nationalisme en isolationalisme geen begaanbare weg. Dat blijkt in tal van landen die zich beleidsmatig onbekommerd door zulke opvattingen laten leiden en 'waarheden' omarmen die een hoog zinsbegoochelend gehalte bevatten. Wie zich van de omringende wereld afkeert en meent zich op eigen terrein te kunnen of moeten verschansen zal ontgoocheld achterblijven. Geen samenleving of staat is soeverein in absolute zin. Waarom zou men anders ook een internationale rechtsorde tot stand pogen te brengen? Dat kan men dan beter laten, ware het niet dat de mondiale economische en geopolitieke ordening staten geen andere keus laat dan wederzijdse belangen onder ogen te zien en hun bevolkingen in hun rechtmatige eisen tegemoet te komen. Dat men hiervan in menig opzicht nog ver verwijderd is, doet aan deze noodzaak niets af.