'Boze wolf' of niet, burgers zijn niet die gedweeë lammeren waarvoor zij doorgaans ten onrechte worden gehouden en die zich daardoor geheel willoos naar de slachtbank laten leiden. Dan verwart men bereidwilligheid met 'simpelheid' en dat is dodelijk voor elke democratie. Alhoewel er velen zijn die zich lang niet altijd van hun beste kant laten zien, gaat het niet aan om de voltallige bevolking zulke kwalificaties toe te dichten. Schaapachtige volgzaamheid moge in de ogen van beleidsverantwoordelijken een welkome 'samenlevingskwaliteit' zijn, velen zijn zich noodgedwongen welbewust van zulk een schaapachtigheid aan de kant van de overheid die het in menig opzicht, zo niet allerwegen laat afweten. Hiermee hovaardig omgaan zal zich duur betalen.

 

Tussen Kunst en Kitsch

Wat er op historisch en cultureel gebied in het collectieve bewustzijn aanwezig is, is welbeschouwd minder pluriform dan algemeen aangenomen, maar omvat een nogal afgevlakt geheel. Daar zijn media, onderwijs,  alsook politieke en academische mores voor een belangrijk deel verantwoordelijk voor. Met name de allesbepalende commercie heeft wat dit betreft veel schade aangericht. Veel culturele eigenheid en authenticiteit dreigt daardoor verloren te gaan. De stoomwals van de middelmaat dendert niet aflatend over de bevolking heen en verkrijgt daardoor een welhaast onaantastbare status. Historische lijnen verdwijnen uit beeld en het 'hier en nu' wordt de bepalende norm met ingrijpende gevolgen voor de perceptie van mensen. Dit tij valt moeilijk te keren, zo het al niet compleet onmogelijk is hiertegen iets te ondernemen, want de macht van het (grote) getal is in de commerciële markteconomie nu eenmaal een onwrikbaar gegeven dat ver teruggaat. Zo kregen musici, kunstschilders, auteurs en filmmakers al lang geleden te maken met dwingende eisen van de markt en dienden zij zich op straffe van marginalisering te voegen naar de wensen van het grote publiek. Velen kozen voor 'adaptatie', maar daarnaast waren er ook die zich hier weinig van aantrokken en zo goed en kwaad als het ging hun eigen gang bleven gaan. De dilemma's die hiermee zijn verbonden spelen tot op de huidige dag nog altijd.

Jazz en blues werd bijvoorbeeld pas bij het grote publiek bekend en geaccepteerd nadat (blanke) populaire musici deze muziekstijlen hadden omarmd – en  letterlijk 'eigen gemaakt' – en vervolgens uiterst lucratief met het werk van anderen aan de haal gingen. De uitgedijde  Hollywood-industrie slokte de filmpioniers van weleer op en drukte daarna haar eigen stempel op alles wat met filmproductie te maken had. De Europese wortels van speelfilms verdwenen nagenoeg uit beeld. Het moest voortaan uitsluitend om (lucratief) 'entertainment' gaan, zonder al te veel risico's voor de verzamelde investeerders. De huidige gepopulariseerde cultuur- en vermaakindustrie legt beslag op alles wat in deze kraam te pas komt en negeert het meeste andere. Dat leidt tot voortgaande culturele vervlakking en armoede. Zo ook in de uitgeverswereld, die zich vooral door kassuccessen laat leiden en daar de publicaties op afstemt. Veel inwisselbare 'egodocumenten uit de polder', waarbij de poëzie een kwijnend bestaan leidt en Franse, evenals Duitse literatuur tegenover het Angelsaksische aanbod het onderspit delft. Goedkoop en vluchtig geproduceerde media- programma's ('plakken en knippen' – en vooral veel talkshows en obligate talking heads) voeren de boventoon. Ook in de journalistiek is het vaak niet anders. Human interest en op de persoon gerichte berichtgeving domineren de informatievoorziening. Het epigonisme is kortom alomtegenwoordig. Dat daardoor het collectieve bewustzijn nu niet bepaald wordt bevorderd is het onvermijdelijke resultaat. Het leven in de massacultuur stelt zo haar eisen.

Dat wil overigens niet zeggen dat er in kunst en cultuur niet zeer veel aan het werk van anderen wordt gerefereerd, of dat dit not-done zou zijn. Er is niets mis met voortbouwen op het werk van anderen, mits daaraan ook recht wordt gedaan en men 'de wortels' respecteert. Zo niet, dan vervluchtigen de vele pogingen om naar authenticiteit en originaliteit te streven alras. Ook hier geldt weer dat zaken niet uit de lucht komen vallen, maar meestal een (lange) ontstaansgeschiedenis kennen waar men niet omheen kan. Doen alsof zulks niet relevant zou zijn is een ontkenning van de genese van vele expressievormen en komt neer op een overschatting van het 'Zelf' en het eigen Ego. In een individualistische, maar desondanks conformistisch gerichte massacultuur zal men daarom méér uit de kast moeten halen om zich werkelijk te kunnen onderscheiden, dan simpelweg te verklaren dat men 'het licht' heeft gezien. Van gestresste dwaallichten kennen we er al meer dan genoeg. Zijn we slechts 'rebels without a cause', of slagen we erin onze geesten enigszins op orde te krijgen? Daarom:

(Time signature : legato moderato)

 

Take your time

and time will be yours

for time is timeless

beyond all decay

 

Human kindness

and understanding

's what really matters

today

 

Nogmaals: voortgezet monisme

De gesloten (monistische) politieke besluitvormingscultuur waarbij grove miskleunen lange tijd politiek werden toegedekt is één van de oorzaken van het Groningse gasdrama geweest, zo blijkt uit het parlementaire onderzoek gaswinning. Bij voortzetting van deze cultuur laden ook de huidige coalitiepartijen ondanks alle betoogde 'ereschuld' een zware verantwoordelijkheid op zich. Men kan niet simpelweg op dezelfde weg doorgaan en menen dat met een tot weinig verplichtende 'blik op de toekomst' alles wel rechtgezet, dan wel 'vergeten en vergeven' zal zijn. Democratie is immers méér dan het getal van 76 (Kamerzetels). Hoeveel parlementaire onderzoeken en enquêtes achtereenvolgende kabinetten ook nalatigheid alsook onbehoorlijk bestuur verwijten, zolang democratie-opvattingen mijlenver uit elkaar blijven liggen zal er geen bestuurlijke vernieuwing, laat staan 'democratische lucht' tot stand komen en blijft het 'leren van lessen' merendeels retoriek. Niet alleen de sociaaldemocraten, maar zeker ook de liberalen zijn ook wat dit betreft al heel lang de weg kwijt.

Omtzigt poogde dan wel het lamleggende fenomeen fractiediscipline aan de orde te stellen, maar liet het breed woekerende euvel van de monistische besluitvormingscultuur verder buiten beschouwing. [1] Zo kunnen Kamerleden zich braaf en dociel achter hun fracties blijven opstellen en impliciet zelfs ontkennen dat er van zulke discipline sprake zou zijn. De Grondwet kent echter slechts individuele Kamerleden die zonder last geacht worden zich op te stellen, maar geen partijen of fracties. Van (eventuele) 'dissidenten' kan dan ook in staatsrechtelijk opzicht geen sprake zijn. Waarom dan toch alle schroomvalligheid? Welnu coalitiemacht blijkt belangrijker dan vrije beraadslaging – en vooral – besluitvorming. In dit opzicht 'leert' men niets. De prioriteiten liggen totaal verkeerd en de meest basale kwesties krijgt men niet onder controle. Het 'energiedebat' spreekt wat dit betreft boekdelen, maar ook armoede en ongelijkheid blijven zoals immer het geval is voortwoekeren. Van 'verlichting' is dan ook zowel in politieke als filosofische zin weinig sprake.
Maar ook in het buitenland kan men er wat van. Zo drukt president Macron er tegen de wens van de meerderheid van het Franse volk wetgeving door waarbij zelfs het voltallige Parlement buitenspel wordt gezet en krijgen de Amerikanen alles aan hun laars lappende malafide politici als Trump c.s. niet klein, noch slagen zij er in de volledig met de rechtsstaat in strijd zijnde machtige wapenlobby (NRA), wettelijk aan banden te leggen, zoals dat ook lange tijd in Italië met betrekking tot de machinaties van Berlusconi het geval was. (Om over het wanbeleid van Netanyahu maar te zwijgen). Hoezo 'democratie'…?

[1] In zijn Thorbeckelezing (apr 2023) ging Omtzigt echter uitgebreid op deze problematiek in en koppelde e.e.a. aan mankerende constitutionele mechanismen zoals het ontbreken van constitutionele toetsing en verantwoording, en waarin hij - evenals wij - de regering grove nalatigheid met betrekking tot het niet-nakomen van staatsrechtelijke verplichtingen verwijt (zie daar).

Voortgaande verloedering 

Het minimalistisch formalisme legt alles lam. Daar is geen 'menselijke maat' tegen opgewassen, hoezeer men ook 'de passie' preekt. Wat men als 'winst' denkt te kunnen inboeken verdampt even snel als men zich rijk rekent. Het doorbreken van deze calculatiecultuur vergt welhaast een onmogelijke opgave. Het ontbreekt beleidsmakers simpelweg aan voldoende realisme om zulks een andere wending te geven. Maar wie niet horen wil, moet voelen. Tot schade en schande. Want wie denkt alles in de klauw te hebben maar niet wil erkennen dat dat allerminst het geval is, zal nog veel 'ongemakken' meemaken. Of men nu van het eigen gelijk overtuigd is, of niet. De samenleving laat zich niet eindeloos ringeloren en zal een streep trekken. En als het even kan ook strepen door vele beleidsmiskleunen. De schapen mogen zijn geteld, zij bevinden zich allang niet meer in het hok van weleer, maar ver daarbuiten en draven alle kanten uit. Het 'dartelen' heeft echter een onheilspellende connotatie, daar de daarbij optredende richtingloosheid een zware wissel op de (nabije) toekomst trekt. Alle pogingen tot indamming van vrijheden zullen daar niet bij helpen. Of men die nu 'progressief framet' als 'vooruitgang' of niet. Beeld en werkelijkheid lopen daarvoor te ver uiteen.

Een voorbeeld uit vele. Te weinig personeel in onderwijs en gezondheidszorg, zoals bij hoog en bij laag wordt beweerd? Welnee, er is een enorm arbeidspotentieel indien men bereid zou zijn het beleid daarop af te stemmen en dit potentieel ook daadwerkelijk aan te wenden. Zo zijn er vele oudgedienden die best wel een of twee dagen in de week zouden willen inspringen mits vele beperkende factoren maar van tafel zouden gaan. Daarvoor behoeft men geen beroep op onbetaalde 'vrijwilligers' te doen, alsof het om 'charitas' zou gaan. Het is ook niet voor niets dat werknemers organisaties de rug toekeren wanneer hun arbeidsomstandigheden ver onder de maat blijven. Dat de overheid zich hiervan distantieert is ronduit onacceptabel. Het bewerkstelligt slechts een malicieus en contraproductief collectief schuldcomplex wanneer de samenleving blijvend met zulk wegkijken wordt opgezadeld zonder uitzicht op loskoming van zulk een vertroebeling des geestes. Hoezo 'betrokkenheid' met maatschappelijke problemen? Wat moet de burger met al deze omineus gepresenteerde 'creatieve innovatie' die tot niets leidt? 'Participeren' is nu eenmaal geen vanzelfsprekende zaak als het om arbeidsrechtelijke kwesties gaat, maar vereist adequaat toegesneden beleid. Ja, dat kost wat. Zeker. Maar als men denkt dat zulke zaken wel op een koopje kunnen, dan vergist men zich. Dan wordt er niets opgelost, noch verbeterd. 'Flexibele efficiency' die slechts kostenbesparing (en/of winstmaximalisatie) tot doel heeft is een fake-vertoning. Die wordt genadeloos doorgeprikt. De arbeidsmarkt is geen tombola waarmee zonder consequenties naar willekeur gemarchandeerd kan worden. Dat zouden beleidsadviseurs beter in hun oren kunnen knopen, alvorens met hoogdravende maar weinig om het lijf hebbende plannen te komen die het paard achter de wagen spannen.

Wat hebben de vele 'hervormingen' (van arbeidsmarkt, onderwijs en gezondheidszorg) nu welbeschouwd opgeleverd, behalve nodeloze ontregeling en destabilisatie? Bitter weinig. Men raaskalde en praatte elkaar na alsof er geen andere opties waren en de samenleving er niets anders dan erop 'vooruit' zou gaan. De regressie was echter totaal. Vooral op institutioneel gebied. Organisatievormen werden ontmanteld en regelingen stuk voor stuk een kopje kleiner gemaakt. En het zou niet meer ophouden. Men gooide stelselmatig het kind met het badwater weg in de overtuiging dat 'veranderen' moest omdat men anders zou 'achterblijven'. Welnu, deze mythe heeft zich als een grote drogreden laten kennen en doet dat tot op de huidige dag. Zeg maar dag met je handje tegen 'goede intenties' van uitgekiende voortvarendheid… .

Dromen en bedrog

De aanhoudende en nogal selectieve één-tweetjes tussen het IPCC en Eurocommissaris Timmermans zijn onverteerbaar. Een blinde focus op 'Nederland klimaatneutraal' onder versluiering van proportioneel grote(re) problemen elders is niet bevorderlijk voor de publieke adhesie van het (voorgestane) beleid. Een en ander is al te doorzichtig. De bevolking trapt er niet in, hoezeer er ook geschermd wordt met woorden als 'urgentie' en 'onontkoombaarheid' van (drastisch te nemen) maatregelen. De EU trekt een te grote broek aan en loopt klaarblijkelijk liever achter machtige lobby's aan, dan de belangen van de Europese bevolking evenwichtig te behartigen. 'Niemand mag eronder lijden', zo wordt schaapachtig verklaard. Maar de werkelijkheid is een andere. Alle beprijzingsmaatregelen komen onevenredig op de hoofden van burgers terecht, die nu al veelal de grootste moeite hebben om de kosten van levensonderhoud op te kunnen brengen. Denkt deze 'sociaaldemocraat' nu werkelijk dat ongelijkheid geen factor van betekenis meer is en dat 'milieu' de grote gelijkmaker zou zijn? Een hovaardiger vertoning van onbekwaamheid is nauwelijks denkbaar. Zulke dromen zijn en blijven bedrog.

Zo zullen er ook geen 'landbouwakkoorden' of wat dies meer zij worden bereikt, indien men voortgaat op de weg van wheeling and dealing (ofwel 'gemeenzaam polderen') waarbij grote belangen stelselmatig onder de tafel worden geveegd. De agrarische gemeenschap zal er evenals de gedupeerde Groningers en vele anderen niet intuinen en de hakken in het zand (blijven) zetten als men niet bij zinnen komt, ook al denkt men de bevolking te kunnen paaien met (virtueel) geld dat uiteindelijk zal neerkomen op het presenteren van (nog meer) sigaren uit eigen doos. Deze show is allang doorgeprikt en zal slechts nog meer weerstand oproepen dan nu al het geval is. De trits beleidsmisvattingen en -ontsporingen is echter inmiddels zo omvangrijk dat zelfs goedwillende bestuurders door de bomen het bos niet meer zien en zich wanhopig afvragen hoe nu verder. Zij zijn zeker niet de enigen, maar het is wel een teken aan de wand dat men zich gedwongen ziet constant de ambtelijke deuren van Den Haag plat te lopen om nog enigszins te redden wat (niet meer) te redden valt. Het bestuurlijk debacle is compleet.

Waar dit alles op neerkomt is dat de verzameling neoliberalen van links tot rechts volledig verstrikt is geraakt in de combinatie van markt- en milieufundamentalisme waartussen men denkt te kunnen laveren. Het debat over de toekomst van land-, tuinbouw en veeteelt gaat enerzijds om markt- en bedrijfseconomische overwegingen (het 'verdienmodel' van de boerenbedrijven) en anderzijds om verkapte nationalisatie van de gehele agrarische sector. Dit laatste wordt weliswaar niet met zoveel woorden gezegd, maar alle (voorgestane) wettelijke regelingen die de sector onder staatstoezicht stellen komen feitelijk neer op inpassing in de staatskapitalistische ordening (die door sommigen als 'socialisme' wordt betiteld). Ziehier het onderliggende ideologische debat dat niet wordt gevoerd, maar desondanks telkens weer aan de orde is. Een economische sector die met een 'transitiebedrag' van 24 miljard aan gemeenschapsgeld overeind moet worden gehouden verdient echter niet de benaming 'markt'. Waarom eigenlijk niet gelijk collectieve agrarische staatsbedrijven opgericht, zou men denken. Met zulke 'kolchozen' zou het zelfverklaarde socialisme in elk geval handen en voeten worden gegeven. Maar dat schijnt nu ook weer niet de bedoeling te zijn. Vind u het gek dat ondernemende boeren niet meer weten waar zij aan toe zijn wanneer men er in politiek Den Haag een onbeschrijfelijke ideologische puinhoop van maakt? Men komt er niet uit en dat is niet verwonderlijk bij de categorische weigering om wèrkelijk positie te bepalen en ronduit en consequent voor of tegen een gehanteerd (dan wel voorgestaan) ordeningsmodel te kiezen. Met name het vooruitschuiven c.q. negeren van dit cruciale vraagstuk is bepalend voor alle politieke ellende van nu. Veel boter op de politieke hoofden kortom. BBB heeft met D66, VVD, CDA en GroenLinks/PvdA nog heel wat uit te vechten, zo deze laatstgenoemde partijen al niet hun eigen graf graven.