Brood en spelen

Het nieuw gevormde kabinet zet in op marktvrijheid in combinatie met law & order. What's new. 'Anders' rechts? Nee hoor, gewoon business as usual. Exploitatie- en verdienmodellen krijgen wederom alle ruimte, want 'de zaak' moet natuurlijk wel blijven draaien. De burger zal als vanouds alle rekeningen krijgen gepresenteerd. Is het niet nu, dan toch later. Nu Rutte ten finale zijn droombaan als loopjongen van de Navo toebedeeld heeft gekregen en alle tegenstand met leuke douceurtjes tot zwijgen is gebracht lijkt niets een glorieuze toekomst meer in de weg te staan. De EU zal echter nog veel zaken te slikken krijgen, want de machtsstructuren zijn opnieuw zodanig aangescherpt dat de EU-burger er nog nauwelijks aan te pas komt. Protocollair minimalisme met veel omhaal van woorden, daar is men goed in. Maar een eigenstandige positiebepaling in geopolitiek, militair-strategisch en economisch opzicht blijft uit. De EU als speelbal van haviken zal een doodlopende weg blijken. Of men nu over 'klimaat' hoog opgeeft of niet. Miljarden zullen over de balk gesmeten blijven worden zodat de met de mond zo beleden 'bestaanszekerheid' voor velen een papieren wensdroom zal blijven. De wind blijft vooralsnog uit de verkeerde hoek waaien, zoveel is duidelijk.

Daarbij moge het moreel de maat nemen van nieuwe bewindspersonen die nog niet eens zijn aangetreden dan wel uiterst scherpzinnig lijken, deze tabloid-achtige 'debunking'-cultuur die nu om zich heen grijpt is niet alleen een politiek beschamende wanvertoning, maar bovenal een hypocriete exercitie die geen enkel zinnig doel dient maar slechts de kolommen met ongein vult en 'sociale media' op volle toeren laat draaien. De politiek roept daarmee willens en wetens het finale deficit over zichzelf af. Zijn de bewindspersonen uit voorgaande kabinetsperioden op eenzelfde wijze benaderd? Vergeet het maar, de euforie over Mark, Henk, Ivo, Rob of welke notoire doorpakker dan ook kende geen grenzen. We hebben het geweten.

Ach, het circus draait en wie heeft er dan behoefte aan achterom kijken — gedane zaken nemen immers geen keer. We vergeten snel en blijven ons blind staren op … ja wat eigenlijk? Nederland op de kaart? De burger op nummer één? Zicht op de achtergelaten beleidsmatige bende? Doe maar een beetje Oranje-voetbal, dat houdt de gemoederen binnen de perken. Hoewel…?

Sonata Pathetique

De ganse politieke en mediacultuur is vergeven van een lamenterende sentimentaliteit die voor een  moreel hoogstaande attitude moet doorgaan. In navolging van de Rutte-psyche houden velen er een flegmatieke quasi-neutrale, maar tevens rigide eigengereidheid en zelfoverschatting met megalomane trekjes op na. Men neemt elkaar de maat alsof het een strijd op leven en dood betreft. Met politiek bedrijven heeft dit weinig van doen. Met pathetische dikdoenerij des te meer. Dit alles ter compensatie van een volledig gebrek aan analytische en bestuurlijke vermogens om vraagstukken werkelijk effectief aan te vatten. Zonder visie doolt men rond in zelfgesponnen labyrinten en is men overgeleverd aan de grillige waan van de dag, zeiden we reeds.

Wat koopt de samenleving voor zulk een vertoning van geborneerde 'aangedaanheid'? Hoegenaamd niets. Journalisten staan er als zure lachebekjes bij alsof het een opgeleukte media-show betreft en serveren hun platitudes dagelijks aan het publiek alsof het om 'diepe inzichten' zou gaan. Politici laten het zich allemaal gewillig aanleunen. (Rutte prees niet zomaar de verzamelde pers, wetende dat hem jaren achtereen geen strobreed in de weg is gelegd. Zo zien politici de media dan ook graag). Hoe anders is de huidige opstelling van de parlementaire journalistiek en de vele voor scherpzinnig doorgaande politieke watchers. Niet aflatend worden de samenleving doemscenario's voorgespiegeld waarbij de nauwelijks verhulde verongelijktheid geen grenzen kent. Grotesk en infantiel tegelijk. Met terugwerkende kracht wordt de Rutte-doctrine alsnog met een aureool van 'onkreukbaarheid' getooid alsof er slechts wat 'ongelukkige omstandigheden' waren die tot het gevoerde beleid noopten. Over de aangerichte schade die daarmee werd aangericht wordt met geen woord meer gerept. Wel de problemen, maar onder geen beding de beleidsmatige oorzaken benoemen. Taboe en zand erover. De ophemeling van Rutte is dan ook volledig misplaatst. Kennelijk heeft men geen weet meer van de aangerichte beleidsmisère. Of men wil dit bewust niet meer onder ogen zien. Bizar. Om het allemaal nog idioter te maken wordt nota bene de oliestaat Qatar als voorbeeldig 'verdienmodel' aangeprezen (WvO). Is dat het soort politieke correctheid dat men voorstaat? Dan is het droevig gesteld met 'de moraal'. Evenals bij het prof. voetbal zal opportunisme het tegen hard werken blijven afleggen. Moeite zal worden beloond, arrogante pathos afgestraft. 

Schimmige werelden

Intussen tiert de georganiseerde (drugs)mafia welig en ziet men telkens weer kans om de crimineel verkregen gelden naar de bovenwereld door te sluizen. Bouw, horeca en financiële sector zijn hierdoor danig gecorrumpeerd geraakt. Het wemelt van de louche praktijken, waaraan ook lokale bestuurders meewerken als zij de kans krijgen. Ja, dan wordt 'goed bestuur' nogal problematisch, als het dit al niet was. Daarbij valt de zo omstandig gesignaleerde 'burgerfraude' zoals in het kader van uitkeringen volledig in het niet. Dat zijn slechts peanuts in vergelijking met de vele miljarden die in het criminele circuit rondgaan. 'Ambitieuze' jongeren en desperado's die met 'aanlokkende proposities' worden verleid doen weliswaar het vuile werk, maar de illustere bobo's blijven volledig buiten schot. Marengo-proces of niet.
De samenleving stevent af op een narco-staat, zo hiervan niet allang sprake is. Nederland als transito-hub en welkom vehikel voor allerhande duistere praktijken — het is méér dan verontrustend. De verschillen tussen 'legaal en illegaal' vervagen dan ook hoe langer hoe meer. Tegen deze achtergrond is het politiek soebatten over secundaire kwesties uiterst marginaal en blijft het criminele circuit zich onaangedaan en cynisch in de handen wrijven. Zoals ook de managing boards van het internationale bedrijfsleven zich niet al te druk behoeven te maken over percentuele beleidsverschuivingen, ook al slaat de financiële pers continu alarm wanneer zich zulke 'verschuivingen' aandienen. Het is veelal opgeklopte nietszeggendheid waarbij de werkelijke problemen in nevelen blijven gehuld.

Ja, het is goed toeven in de polder. Althans voor degenen die bereid zijn hun ziel te verkopen en zich met huid en haar aan de 'verdienmodellen' (van welke soort ook) uit te leveren. Jazeker, dat zijn er nogal wat zoals blijkt. Hoezeer velen zich ook uiterst 'moreel' trachten voor te doen, het blijft op de keper beschouwd een jungle waar de moraal vaak ver te zoeken is. Maar dat heeft men er ook naar gemaakt, gelet op alle ontregeling die met de jaren hand over hand is toegenomen. Waar nog een zekere matiging werd betracht ter beteugeling van onacceptabel persoonlijk gewin, daar zijn alle remmen losgegaan. Een stompzinnige feestcultuur overschaduwt en maskeert deze ontwikkeling volledig. Want wat je niet ziet of niet wil zien, bestaat kennelijk ook niet. Waar kennen we dat ook alweer van…? 

Demokratie in Frage

Politieke elites die zich volledig vereenzelvigen met het idee van de democratie als 'onaantastbaar' c.q. 'onfeilbaar' en boven alle twijfel verheven (besluitvormings)systeem, leggen door zulk een (gesloten) houding de bijl aan de wortel van hetgeen men zo hartgrondig meent te verdedigen. Indien men zich hovaardig van serieuze structurele kritiek distantieert en meent deze op fundamentalistische wijze af te kunnen doen door deze kritiek per definitie gelijk te stellen aan pleidooien voor autoritair-autocratische stelsels, dan bewerkstelligt men juist de democratische uitholling die men tracht te voorkomen. Daarmee betoont men zich  blind en ongevoelig voor de vele tekortkomingen die inherent zijn aan democratische stelsels, gelet op de wijze waarop deze zijn georganiseerd en in de praktijk functioneren. Dat is niet zozeer de opvatting van enkele 'politiek verdwaalden' zoals wordt gemeend, maar een kritische benadering die door diverse politiek-filosofen met sterke argumenten worden ondersteund en verwoord. 1 

Eenzelfde kritiek is van toepassing op het hardnekkig gepolariseerde Koude Oorlogsdenken dat alle pogingen om tot vreedzame conflictoplossingen te komen frustreert en lamlegt. De essentie van alle commotie over hedendaagse politieke alsook geopolitieke ontwikkelingen is hieraan te relateren. Er is derhalve veel meer aan de orde dan louter 'verrechtsing' (wat men hieronder ook moge verstaan), zoals er ook in principe niets mis is met democratische twijfel waarbij machtsconstituerende mechanismen en tendenzen scherp in het oog worden gehouden en van ideologische (dan wel demagogische) illusies ontdaan. Dat zittende (of potentiële) machthebbers dit niet welgevallig is wil nog niet zeggen dat daarmee het pleit in het voordeel van deze categorie is beslecht. Dat getuigt nu juist van de arrogantie waarmee men zich al te gretig denkt te kunnen tooien, maar waar vroeger of later doorheen geprikt wordt. Althans voor zover burgers zich zulke mechanismen ook terdege realiseren alsook mogelijkheden hebben om e.e.a. effectief te kunnen beïnvloeden.
Wat dit betreft kan een oorzakelijk gemis echter moeilijk tegelijkertijd een remedie zijn, zodat wederom de kernvraag gesteld kan worden: wat voor democratie wenst men zich en staat men voor ? Hebben burgers werkelijk wel zoveel mogelijkheden tot politieke participatie als gemakshalve wordt verondersteld, of moet de (parlementaire) democratie hiervoor eerst eens flink onder handen genomen worden? 'Democratisering' is mooi, maar als dit louter op accorderen van beslissingen neerkomt die in feite al lang en breed door een selectieve (partijpolitieke of lobbyende) machtscoterie zijn genomen, of waar verder nauwelijks individuele burgers aan te pas komen, dan is zulks niet meer dan een façade. Het entameren van 'maatschappelijke debatten' kan zulks verhullen, noch compenseren. Kortom, de democratie dient niet heilig of taboe te worden verklaard, maar voortdurend centraal te worden gesteld in het politieke debat. 'Links' en 'rechts' hebben evenveel recht van spreken ook al meent men het exclusieve gelijk aan zijn kant te hebben, zoals ook het ideologische debat niet dient te worden geschuwd. Heilige huisjes moeten altijd kunnen worden geattaqueerd, evenals de 'normen en waarden' die men verklaart te willen verdedigen. Indien dit niet het geval is en zaken prematuur worden dichtgetimmerd loopt men het risico dat men langs andere – minder democratische – wegen de zaken gaat 'regelen' en naar eigen hand gaat zetten. Vooral wanneer de democratie wordt misbruikt om burgers louter de mond te snoeren en weinig democratische agenda's door te drukken. Tegenstand moet er immer kunnen zijn en tegenstemmen gehoord kunnen worden.

---

[1] Zie bijvoorbeeld Benner, E. Adventures in Democracy: The Turbulent World of People Power, Allen Lane 2024. Zo betoogt ook Dryzek dat een (politiek volwassen) deliberatieve democratie te verkiezen valt boven een minimalistische democratie-opvatting waar de constitutioneel-formalisten zich op fixeren, en deze overstijgt. Democratie is immers méér dan electoraal participeren en meerderheidsbesluiten nemen. Hij stelt dat een verdedigbare theorie van democratie niet alleen kritisch moet zijn ten opzichte van gevestigde macht, maar tevens pluralistisch, reflexief in het in twijfel trekken van gevestigde tradities, transnationaal in haar vermogen om over staatsgrenzen heen te kijken en dynamisch in haar openheid ten aanzien van veranderende mogelijkheden voor democratisering (Dryzek, John S. Deliberative Democracy and Beyond: Liberals, Critics, Contestations, Oxford University Press, 2002)