Een Hi-Tech heilstaat?

Nu er wederom Provinciale Statenverkiezingen in aantocht zijn en daarmee de krachtsverhoudingen in de Senaat opnieuw worden vastgesteld is het goed om de huidige politieke constellatie en de daarbij behorende mores nog eens nader te bezien, opdat er noodzakelijke bakens kunnen worden verzet en er zo nodig ook constitutionele veranderingen kunnen worden doorgevoerd die de (effecten van) politieke besluitvorming ten goede kunnen komen.

Vooraleerst is het echter van belang te bedenken dat terwijl regressieve ideologieën van neoliberalisme en neocorporatisme onder handhaving van een geopolitieke Koude Oorlogsdichotomie nog steeds op hoge toon worden bepleit en in beleid omgezet, samenlevingen in snel tempo transformeren naar tamelijk gesloten entiteiten waarbij regeringen en parlementen zich onder handhaving van financieel-economische en oligarchische structuren continu laten verleiden om grondbeginselen van democratische rechtsprincipes ten gunste van kapitalistische staatsbelangen te veronachtzamen, dan wel op te geven. Voor de burger heeft dit alles ernstige consequenties voor zijn bestaansmogelijkheden, aangezien hij geconfronteerd wordt met een toenemend patroniserend moralisme dat zijn moeizaam verworven rechten en vrijheden drastisch dreigt in te perken. Toch lijkt het vooruitgangsgeloof geen grenzen te kennen.

Hoe is dit te verklaren, wat zijn de alternatieven, en vooral, waaraan mankeert het in de huidige politieke besluitvormingscultuur? Duidelijk zal moeten worden dat een eenzijdige focus op technologische vooruitgang het lange project van de moderniteit en haar verworvenheden waarop vrije samenlevingen zijn gebaseerd ernstig belemmert.

Sinds de opkomst van een wijdverbreid Silicon Valley-gerelateerd optimisme en de totstandkoming van de digitale revolutie eind vorige eeuw heeft niet alleen het technologisch vooruitgangsgeloof een grote vlucht genomen, maar zijn ook samenlevingen ingrijpend veranderd. Wat eerst nog schier onbereikbaar leek is nu binnen handbereik gekomen, zoals razendsnelle wereldwijde communicatiemogelijkheden en kolossale dataverwerking. Terwijl de euforie hierover nauwelijks grenzen kent, neemt het vooruitgangsgeloof echter een nogal merkwaardige wending. Zo kenmerkt het huidige spreken over 'strategische autonomie' zich door een terugtrekkende beweging naar het aloude protectionisme die alle ontwikkelingen op het gebied van wereldwijde interdependentie botweg naast zich neerlegt. Dit getuigt niet van realiteitszin, maar van verdwazing. Een blinde focus op eigenstandige ICT en biotechnologie zal derhalve – nog afgezien van halfbakken economische premissen die hieraan meestentijds ten grondslag liggen – een doodlopende weg blijken en slechts leiden tot een 'labora-toriumsamenleving' waaruit naast kleurenrijkdom veel onmisbare overige vakkennis volledig zal zijn verdwenen. Een afgevlakte technocultuur die het leven tot in alle details beheerst dreigt dan te resteren. Zulk een 'heilstaat' is dan niet veel meer dan een afschrikwekkende dystopie.

Is dit tij te keren? Dat is zeer de vraag. Bij alle terechte kanttekeningen die men met betrekking tot zulk een gemankeerd vooruitgangsgeloof kan maken, lijken de ingenomen posities onwrikbaar. Daarnaast leiden technologische alsook economische ontwikkelingen voor een groot deel een eigen leven. Zeker zolang (internationale) politieke besluitvorming hopeloos achter zulke ontwikkelingen aan blijft lopen en nalaat hieraan richting te geven. Het vooruitgangsgeloof is dan ook in alle opzichten een dogmatisch geloof geworden dat alle 'ketterij' op straffe van 'inquisitie' te vuur en te zwaard bestrijdt. Wie niet 'meedoet' ligt eruit en plaatst zichzelf buiten de orde. Nu zelfs vroegere critici zich massaal tot dit geloof hebben bekeerd lijkt niets het heil meer in de weg te staan. Te meer daar partijen als de PvdA en GroenLinks zich al een tijdlang hebben overgegeven aan navelstaarderij en braaf achter de klimaatagenda's van Timmermans/Samsom c.s. aanhobbelen. Van links tot rechts is men ervan overtuigd dat technologie – en vooral die van eigen makelij – de samenleving in de vaart der volkeren zal opstuwen en vele problemen en vraagstukken zal (kunnen) oplossen. Of het nu gaat om energiewinning, klimaatbeheersing en milieuproblematiek, om welvaartsontwikkeling, of conflictbeheersing — de verwachtingen tuimelen over elkaar heen en het optimisme is niet te stuiten. Science fiction is voor velen geen fictie meer, maar 'harde werkelijkheid'. Dromen komen uit en ziedaar — problemen verdwijnen als sneeuw voor de zon. In het onderwijs wordt dan ook niet nagelaten zulke fenomenen met grote nadruk in te prenten en dat begint al tijdens de kinderjaren. De vergezichten kunnen niet op. Daarbij verbleken alle 'muizenissen' over het heden. Politiek is in zulke ogen dan ook grotendeels 'overbodig' (als het al niet als een volledig 'achterhaald' begrip wordt beschouwd).

De armoe van zulke gerichtheden zal velen worst wezen, zolang men hieraan stevige maatschappelijke posities weet te ontlenen die een comfortabel bestaan in het vooruitzicht stellen. Dat laten betrokkenen zich niet ontzeggen of ontnemen. Vandaar dat 'debatten' hierover worden gepresenteerd alsof het om 'onweerlegbare waarheden' gaat die boven elke twijfel verheven zouden zijn. Dit laatste wordt met name versterkt doordat in talloze adviesrapporten eenzelfde toon wordt aangeslagen waarop men zich dan ook maar wat graag beroept. Kortom de technocraten hebben het 'gelijk' aan hun kant en dit gelijk behoeft verder geen betoog. Ofwel 'stilstand = achteruitgang' zoals wordt gezegd. (Ware het niet dat critici niet zozeer 'stilstand' bepleiten, als wel de voorgestane 'vooruitgang' als een verkapte sur place dan wel als regressie pogen te ontmaskeren).

Techniek en technologie zijn zeker niet altijd of in alle opzichten een 'feest', zoals dat ook geldt voor hun toepassingen, ook al ontlenen mensen daar velerlei comfort en gemak aan. Het gaat er uiteindelijk om op welke wijze en in wier handen deze verworvenheden worden aangewend, en voor welke doeleinden zij worden gebruikt. In een volledig geëxploiteerde samenleving behoeft men zich evenwel weinig illusies te koesteren over 'nut en noodzaak' die vaak eenzijdiger blijken dan voorgewend en overwegend selectieve belangen dienen. Of het nu gaat om medische technologie, onderwijstechnologie, milieutechnologie of 'organisatietechnologie', het blijven vaak 'speeltjes' in handen van tamelijk monomaan gerichte personen die zich als technocraten heer en meester wanen bij de beschikking over al het fraais dat hen ten dienste staat. Dat laat onverlet dat er wel degelijk sprake is van aanwijsbare vooruitgang, maar om het voor te stellen alsof deze ontwikkeling een panacee zou bieden voor alle problemen is ver bezijden de waarheid. Dat geloof heeft evenwel diepe wortels waardoor het ter discussie stellen ervan nagenoeg gelijkstaat aan kamikaze, of althans op zijn minst een waagstuk is dat zeker niet allerwegen in dank wordt afgenomen. Toch blijft dit noodzakelijk, wil men althans voorkomen dat genoemde zaken en ontwikkelingen met ons allen aan de haal gaan en er helemaal niets meer te 'regelen' valt. Dat is geen 'cultuurpessimisme', maar ligt in het verlengde van vroegere oproepen tot scepsis en tempering van overspannen verwachtingen. Niet dat alle critici van weleer op dit vlak het gelijk aan hun kant hadden – zeker niet –, maar wel dat wat meer distantie op zijn plaats zou zijn in plaats van tamelijk verdwaasd achter onzinnige droombeelden aan te lopen.

Vooral wanneer men hierbij bedenkt dat veel 'ICT' rammelt (zoals bij overheidssystemen) en bovendien uiterst kwetsbaar blijkt, dan is 'enige scepsis' zeker geen overbodige luxe dunkt ons. Desondanks zijn hele samenlevingen volledig van datacommunicatiesystemen afhankelijk geworden, zodat men niet meer om deze uiterst kwetsbare realiteit heen kan. Vroeger of later zal men moeten erkennen dat het leven een technocratische wending heeft genomen die lang niet iedereen ten voordeel strekt. Nu al worden er geavanceerde wapensystemen ontwikkeld waarmee complete infrastructurele data- en communicatienetwerken volledig kunnen worden lamgelegd … dus wat wil men, dat is beslist geen fictie of zwartkijkerij.

Depolitisering: de hardnekkige 'niets-aan-de-hand' wegkijk-attitude

Er is volgens sommige VVD-bewindslieden weliswaar sprake 'achterstallig onderhoud', maar tengevolge van (a)politieke amnesie 'vergeet' men erbij te vermelden dat de VVD zelve zo'n veertig jaar lang vrijwel onafgebroken regeert en beleidsverantwoordelijkheid draagt. Dat is niet alleen pijnlijk, maar ook uiterst misleidend. Vooral wanneer de regering bij monde van premier Rutte naar aanleiding van vragen over de actuele stand van zaken stelselmatig verklaart dat "alles draait om de economie" en dat er wat dit betreft weinig aan de hand zou zijn [sic].

Zou het werkelijk? Wiens economie heeft hij op het oog en in welk opzicht zou er vervolgens reden zijn tot euforie en borstklopperij? En last but not least: waar komen al die opeenvolgende crisissen dan vandaan die niet bepaald blijk geven van een 'geoliede machine'? Getotaliseerde (macro-)economische cijfers zeggen immers feitelijk vaak nog maar weinig over concrete (sociaal-)economische verhoudingen en al helemaal niets over institutionele machtsstructuren die flink ontregelend kunnen uitpakken zoals men behoort te weten. Bovendien kan men vraagtekens plaatsen bij de stelling dat 'de economie' allesbepalend zou zijn. Dat is een achterhaalde en al te simplistische voorstelling van zaken die inmiddels steeds weer opnieuw door de politiek-maatschappelijke werkelijkheid wordt gelogenstraft. [1]

Wie kortom meent dat getotaliseerde economische cijfers allerwegen sluitend inzicht zouden geven in het wel en wee van de bevolking mist eenvoudig de portee van waar het bij adekwaat beleid en bestuur om gaat. Een apolitieke benadering derhalve die weinig om het lijf heeft, alhoewel er voor de bühne voortdurend goede sier mee wordt gemaakt. Het hameren op (vermeende) economische successen dient dan ook primair een politiek-publicitair doel, namelijk het apaiseren van gemoederen die het voorgestane beleid zouden kunnen hinderen. Wat zoveel wil zeggen als onwelkome kritiek de wind uit de zeilen trachten te nemen. (De in managementkringen populaire, maar desondanks sleetse cliché-metafoor van de 'halfvolle en halflege glazen' weet u wel…).

Ja, zo lusten we er nog wel een paar. In dezelfde lijn wordt er steevast over 'polderende communities' gesproken alsof lokale gemeenschappen, evenals individuele burgers, ook maar enigszins opgewassen zouden zijn tegen oligarchische financieel-economische conglomeraten die volledig met instemming van regering en parlement een breed scala aan markten beheersen en naar hun hand weten te zetten. (Ouwehand van de Partij voor de Dieren zei het immers al: "politiek gaat niet om macht"…). Crisissen ontstaan dan ook niet 'vanzelf' en worden evenmin onder loutere verwijzing naar 'daadkracht' of 'goede intenties' opgelost. Dat kan men een kleuterklas wellicht wijsmaken, maar zulke sprookjes zijn een volwassen democratie onwaardig. Deze retoriek heeft haar langste tijd nu echt wel gehad.

Maar men vergisse zich niet. Nu ook de EU onder goedkeuring van de verzamelde milieupartijen voluit inzet op 'zelfsturende (energie)communities' zijn we desondanks nog lang niet hiervan af. Men wil maar niet inzien en erkennen dat er slechts ÉÉN 'community' bestaat: de samenleving als geheel. Zo niet, schaf dan nationale staten en de hele santenkraam van overheid, regering en parlement maar gevoeglijk af. Die zijn dan volstrekt overbodig. Het enige juiste alternatief blijft derhalve onomwonden dat men samenlevingen als rechthebbende entiteiten blijft benaderen en dat men alle burgers in hun rechtmatige aanspraken onverkort tegemoet dient te komen. Dat blijft nu eenmaal de basis van alle beleid en bestuur dat zich op legitimiteit wenst te beroepen. Het is niet anders.

Het spekken van (groot)aandeelhouders is niet per definitie 'congruent' aan het algemeen belang, welke economische rechtvaardiging men hiervoor ook mene te kunnen aanwenden. Wanneer dit tevens gepaard gaat met massieve kapitaalonttrekking en de verwaarlozing van de publieke sector zoals nu al decennialang het geval is, is het goed om de woorden van Locke hier nog eens te memoreren en de nog immer actuele portee hiervan tot zich te laten doordringen:

    "De wetgevende macht wordt uitgeoefend door, maar is niet de eigendom van de wetgevende instantie... Het is toch zo dat, als iemand 
     een macht wordt verleend met het oog op het bereiken van een doel, dat doel meteen ook die macht beperkt. Wanneer hij dat doel
     verwaarloost of tegenwerkt, dan kan de gemachtigde uiteraard geen aanspraak meer maken op het in hem gestelde vertrouwen: de
     machtiging vervalt en alle bevoegdheid keert terug in handen van diegenen die haar hadden verleend... Zo behoudt de gemeenschap
     [2] zelf ten allen tijde het hoogste recht om zich te verdedigen tegen de pogingen en plannen van wie dan ook, de wetgever niet uit-
     gesloten, die zo dwaas of boosaardig zou zijn een aanslag te ondernemen tegen de vrijheden en eigendommen van de onderdanen."
     (Locke, J. Second Treatise of Civil Government, 1689)

Ja, da's andere koek mijnheer Rutte. 'Mehr Schein als Sein' gedijt niet. Over 'Sollen' dan verder maar even niet gesproken, daar de categorische imperatief van Kant over het fundamentele onderscheid tussen wat is en wat zou behoren, dan wel zou kunnen zijn zo'n twee en een halve eeuw na dato voor de meesten nog altijd een bridge too far blijkt, zoals Habermas gedurende zijn lange werkzame leven heeft aangetoond en voortdurend onder de aandacht heeft trachten te brengen. Desondanks lijken velen er (al dan niet onder verwijzing naar de deconstructivisten [3]) zeer ten onrechte van overtuigd dat nogal wat historisch gegrondveste zaken simpelweg 'inwisselbaar' zouden zijn en dat dit niet zou uitmaken zolang 'de doelen' – welke dan ook – maar gehaald worden (al is het slechts op papier).

Habermas waarschuwt: 

     'De genealogische theorie [van Foucault] wordt ingehaald door een lot dat vergelijkbaar is met dat van de menswetenschappen:
     In de  mate dat ze zich terugtrekt in de reflectieloze objectiviteit van een niet-participerende, ascetische beschrijving van kaleido-
     scopisch veranderende machtspraktijken, komt de genealogische geschiedschrijving uit haar cocon tevoorschijn als precies de       
     presentistische, relativistische, cryptonormatieve illusoire wetenschap die ze niet wil zijn.' [4]

Dit moge wellicht nogal cryptisch klinken, maar voor de goede verstaander moge het duidelijk zijn dat men nog altijd ver verwijderd is van een moraal die tegelijkertijd 'praktisch' en menswaardig(heidsbevorderend) is en dat fraai geformuleerde uitgangspunten alléén niet volstaan. Het project van de moderniteit vertoont daarom niet alleen 'achterstallig onderhoud', maar mist zeker ook essentiële continuïteitsmechanismen die men niet kan negeren. Het sociaal contract is daar één van, evenals principes van machtenscheiding, mandaatverstrekking en identiteitsbepaling die alle voor de bepaling van de vrije wil binnen de democratische rechtsordening van ongecorrumpeerd belang zijn. De verhouding tussen vrijheid en gelijkheid is hierbij permanent aan de orde, zoals ook het nuttigheidsdenken blijvend kritisch dient te worden bezien. Het paradoxale is evenwel dat de maakbaarheidsgedachte in technocratisch opzicht weliswaar wordt omarmd, maar dat deze tegelijkertijd in politiek opzicht vrijwel onmogelijk wordt gemaakt en afgebroken.

Ofschoon het betwisten van vermeende utilitair-technologische vooruitgangsconcepten zeker niet nieuw is, is het enig werkbare alternatief de politieke ordeningsgerichtheid zodanig nader te definiëren en ter hand te nemen opdat de vermeende 'onvermijdelijkheid' van een allerwegen tot heil strekkende technocratische laboratoriumsamenleving niet langer bezit neemt van alleszins noodzakelijke politieke beleidskeuzes die daardoor het onderspit delven of geheel achterwege blijven. Deze monomane verdwazing speelt slechts een handvol risicokapitalisten in de kaart en zal uiteindelijk leiden tot een volledig gecontroleerde samenleving zoals men elders in de wereld reeds volop kan waarnemen. Wil men werkelijk deze richting op, of komt men bij zinnen? Daar kan men van links tot rechts bij alle hedendaagse commotie nog flink op kauwen, ware het niet dat partijen als de PvdA en GroenLinks zich al een tijdlang hebben overgegeven aan zinloos navelstaren, de ooit progressieve sociaal-liberalen van D66 zichzelf hebben laten reduceren tot slippendrager van onvoldragen en geldverspillende duurzaamheidsagenda's en men verder op rechts finaal vastloopt in alle crisissen die men zelf heeft veroorzaakt. Behoorlijk bestuur is verre van vanzelfsprekend. Vooral niet indien mythes daarvoor als leidraad worden gehanteerd. Elke bestuurder dient zich adekwaat te verantwoorden voor de politieke en ideologische keuzes die worden gemaakt. Daarbij hoort ook deugdelijke informatievoorziening vooraf, maar passen geen drogredenen of het spelen op goedkope sentimenten. Idealisme is mooi, maar zonder realiteitsbesef verzandt een en ander al snel in verstikkend burocratisch formalisme. Legitimiteit moet keer op keer worden waargemaakt. Technocratie en economie zijn niet zaligmakend, maar kunnen hooguit als middelen worden ingezet. Het primaat van het recht is het hoogste goed, maar dan moet dan recht wel ten dienste staan van alle burgers en niet ter garantstelling van selectieve deelbelangen van enkelen.

Wie derhalve meent dat het formuleren van 'doestellingen' wel afdoende garanties biedt, vergist zich. Dromen kan iedereen, maar maatschappelijk verantwoord handelen vereist kennis, kunde en een – loyale, ruimhartige – vaste hand. Daaraan ontbreekt het schromelijk. De uitverkoop van infrastructurele energienetwerken bijvoorbeeld moge qua revenuen voor aandeelhouders dan wel lucratief lijken, voor die zo gekoesterde energietransitie en de daaraan gekoppelde 'strategische autonomie' zal het een voortgezet gebed zonder eind blijken. Nu al blijkt het elektriciteitsnetwerk volstrekt inadekwaat om aan de toenemende vraag te kunnen voldoen. Om de noodzakelijke regie te kunnen nemen zijn waarlijk wel andere opties denkbaar, alsook onontbeerlijk. Men heeft gezien alle gerommel met nationale belangen evenwel nog altijd weinig geleerd van alle privatisering in het verleden.

'Uitdagingen' moeten zeker worden aangegaan, maar mogen niet worden misbruikt voor tweederangs of politieke marketingdoeleinden. Hetzelfde geldt voor de geopolitiek, die evenmin mag worden misbruikt als speelplaats voor verdwaasde machtswellustelingen. Dergelijke hegemoniale aspiraties en aanspraken moeten aan alle kanten van het internationale spectrum worden ingeperkt. Dit kan echter niet worden overgelaten aan een handjevol regeringen, zoals nu kennelijk het geval lijkt te zijn, maar moet rechtsreeks en onverkort door de voltallige internationale rechtsgemeenschap worden opgepakt. Als zij daartoe niet bereid of in staat blijkt, moet men niet verbaasd zijn dat deze 'regulering' plaatsvindt op basis van selectieve belangen waarbij uiteindelijk niemand gebaat is. Doorgaan op deze weg komt neer op het nemen van zeer grote risico's, hoezeer men ook denkt aan de goede kant van de geschiedenis te staan. Het modelleren van de werkelijkheid naar droombeelden keert zich altijd tegen zichzelf, vooral wanneer men zich laat leiden door valse voorstellingen van de werkelijkheid en daarbij zelfgenoegzaam of hooghartig handelt. In waarlijk moderne tijden zou politieke besluitvorming hiervan afgeschermd moeten zijn. Dit vereist echter een ander type politici en bestuurders dan degenen die menen dat samenlevingen zonder hun 'onmisbare managementkwaliteiten' slechter af zouden zijn. Helaas is het tegendeel waar.

Mensen beseffen kortom te weinig hoe dwingend de technocratische cultuur in veel opzichten is geworden en hoe afhankelijk samenlevingen daarvan inmiddels ook zijn. Bij alle euforie over 'vooruitgang' is dit een niet te onderschatten ontwikkeling die noopt tot diepgaande bezinning alvorens het in het vooruitzicht gestelde 'heil' te omarmen. Want wat is de waarde van 'een gereguleerde solidariteit' die louter energiebedrijven, verzekeringsmaatschappijen en andere institutionele beleggers dient? Dat is geen gemeenschappelijke belangen- behartiging ten gunste van iedereen, maar een venijnig financieel kapitalisme dat weinig te maken heeft met 'vrijheid' of 'gelijkheid'.

Met het oog op politieke heroriëntatie een paar aanbevelingen om uit de huidige impasse te komen.

Allereerst gaat politiek niet over vermeende 'harmonie', maar altijd over tegenstrijdige belangen die om de voorrang strijden. Daaruit dient een zekere consensus worden gedestilleerd die werkbaar is en de maatschappelijke ontwikkeling ten goede komt. Dit leidt tot het volgende:

i.    Breng de depolitisering tot staan door politieke en ideologische kwesties op een werkelijk open, dat wil zeggen discursieve manier aan te pakken, waarbij verlammende 'politieke correctheid' niet langer beleidsbepalend is bij het nemen van noodzakelijke beslissingen.

ii.  Herstel de publieke sfeer en het publieke domein naar hun grondwettelijke bedoelingen en uitgangspunten en stop de uitverkoop van collectieve bestaansmiddelen.

iii.   Geef voorrang aan het politieke en wetgevende primaat van de volksvertegenwoordiging.

iv. Stop de paternalistische benaderingen van het burgerschap alsof burgers een verzameling onwetende idioten zijn en respecteer hun gelijke rechten ten volle.

v.   Zorg ervoor dat oligarchische financiële en marktstructuren worden onderworpen aan democratisch gecontroleerd gezag.

vi. Laat technocraten en hun managementassistenten de samenleving niet regeren en controleren alsof zij alle wijsheid in pacht          hebben. Zorg ervoor dat alleen betrouwbare en ervaren bestuurders noodzakelijke plannen ontwikkelen en uitvoeren waarmee in den brede is ingestemd.

vii.  Pas op voor nationalistische sentimenten en tendenzen die de rechtsstaat ondermijnen.

viii.  Zorg voor een redelijke verdeling van inkomen en welvaart en voor een evenwichtige allocatie van publieke goederen en diensten, en institutionaliseer sociale zekerheid  volgens rechtsstatelijke beginselen. (Een grondwettelijke aanvulling op de sociale grondrechten kan onontbeerlijk zijn en zulks ten goede komen).

ix.  Stop risicovolle oorlogshitserij en leg het buitensporig geldverslindende militair-industriële complex aan banden.

x. En tenslotte: bedenk dat 'economische vooruitgang' niet automatisch algemeen welzijn impliceert.        

Wanneer deze leidende beginselen in acht worden genomen is de kans groot dat veel hedendaagse maatschappelijke vraagstukken ten goede kunnen worden gekeerd. Zo niet, dan blijft het in veel opzichten aanmodderen, met alle destabiliserende gevolgen van dien. Een 'nieuwe bestuurlijke cultuur' omvat immers méér dan retoriek, hoezeer het babbelzieke volkje ook anders meent.

Zo het epigonisme sinds de algehele digitalisering al een grote vlucht nam, zo voltrekt de clichématige reproductie van de werkelijkheid zich met de moderne communicatiemiddelen met duizelingwekkende snelheid en is deze al verder gevorderd dan menigeen beseft. Dit proces omvat zowel kennis- en informatieverwerving, als opvattingen en percepties van de werkelijkheid. Het gevolg is evenwel dat de zelfstandige, onafhankelijke en grensverleggende verbeeldings- en denkkracht het loodje legt en dat nagenoeg alles wat mensen beweegt in veelal benepen moralistische kaders van een bedroevend niveau wordt geperst. De veelvormige en veelkleurige realiteit wordt daarmee naar platte, uniformerende en discutabele maatstaven gemodelleerd. De grootste (algoritmische) gemene deler – ofwel de absolute middelmaat – wordt dominant. Zo bestaan er al computerprogramma's die complete 'eigengemaakte' teksten op commando produceren en over elk willekeurig onderwerp wel iets (nietszeggends) 'te melden' hebben. De vraag hierbij is: 'wie' levert welke input hiervoor? Ofwel: van welke beschikbare bronnen wordt wel – en vooral géén – gebruik gemaakt? Op welke wijze kan men zich hierin vervolgens enig inzicht verschaffen? En vooral: hoe maakt de argeloze gebruiker zinvol onderscheid tussen al het gebodene? De vraag stellen laat zich echter niet ondubbelzinnig beantwoorden, want de materie blijkt uiterst schimmig. [2] Niet zozeer doorwrochte wetenschappelijke kennis, als wel pamflettistische marketingpropaganda van een triviaal gehalte blijkt bij nadere beschouwing bij dit alles de overhand te hebben. Daar waar encyclopedische 'weetjes' al een vervanging werden geacht voor waarlijk samenhangend inzicht, daar kan eenieder nu met een simpele druk op de knop naar willekeur bogen op 'eigen werk' dat volledig kunstmatig tot stand wordt gebracht. Arme kinderen die op deze wijze van hun sprookjesuniversum, alsook van hun hang naar kennis en eigenstandige expressiemogelijkheden worden beroofd. Want onderschat niet het enorme conformerende effect dat deze ontwikkeling op het (digitaal) opgroeien zal hebben, zo die ook volwassenen in haar alomvattende greep zal krijgen. De spontaniteit van het joie de vivre staat al met al stevig onder druk. Niet verwonderlijk dat velen hieronder gebukt gaan en het hoofd in de schoot leggen.

Wat rest de mens anders dan lijdzaam toezien hoe zijn spiritual world hem allerwegen wordt ontnomen en hoe alle geest- en horizonverruiming aan banden wordt gelegd? Dan wordt het 'dromen waarmaken' wel een erg magere exercitie. Alle nietsontziende focus op 'aanpassing' en daarbij behorend 'gewenst gedrag' leidt tot een doodlopende weg. Of die nu van overheidswege wordt geëntameerd, of uit particuliere bron komt.